Mphaka Ambao Taauchora
Mwezi wa kumi na mwenga wa 1886, awakilishi a milki za Uingereza na Ujerumani asagala kpwenye chumba Berlin na achichora msitari kpwa ramani ya Afrika ya Mashariki. Msitari uwo waandzira kpwenye mromo wa muho wa Umba, pwani ya Bahari ya Hindi, na waphiya bara kuelekea Ziya ra Victoria, uchiganya maeneo ambago badaye gakala Afrika ya Mashariki ya Chingereza na Afrika ya Mashariki ya Chijerumani — badaye Kenya na Tanzania. Ajadili a Chizungu kare taadzangbwetembelea pwani ariyoiganya. Taamanya chochosi kuhusu Adigo ariokala aishi kanda-kanda ya pwani iyo kpwa karne nyinji, chochosi kuhusu mitandao ya ukoo iriyounganisha mbari kula Shimoni kazikazini hadi Tanga kusini, chochosi kuhusu matsaka matakatifu garigoshirikiwa, luga iriyoshirikiwa, na maisha ga sherehe garigoshirikiwa ambago gahenda Adigo akale atu amwenga. Msitari kpwa ramani ukakala mphaka. Mphaka ukakala ukpweli. Na Adigo akakala, usiku mmwenga, atu a mphakani — raia a tsi mbiri ambao taatsambula kuganywa.
Ino si historia ya kare sana. Matokeo ga mgawanyiko uwo ganaonekana chila siku kpwenye maisha ga mbari za Adigo phande zosi mbiri za mphaka wa Kenya na Tanzania. Wawa wa Msambweni, Kaunti ya Kwale, Kenya, anaweza kukala na adzukulu kpwa Wilaya ya Mkinga, Mkoa wa Tanga, Tanzania. Anashiriki luga, imani, chakurya, na mfumo wa ukoo — ela anatsukula vitambuzi vya tafwauti, anatsambula kpwenye chaguzi za tafwauti, anahuma ana ao kpwenye shule zenye mitaala ya tafwauti, na anatsupira urasimu wa tafwauti anaphohitaji uganga au msada wa chisheria. Mphaka si ukuta. Atu anauvuka mara kpwa mara. Ela ni msuguano wa siku zosi kpwenye maisha ga jamii inayodziona kukala ni mwenga.
Ukulu wa Mgawanyiko
Idadi zinagomba seemu ya hadithi. Takriban Adigo 217,000 anaishi Kenya, hasa Kaunti ya Kwale, ambako ndio kabila kulu zaidi. Zaidi ya Adigo 100,000 anaishi Tanzania, hasa Wilaya ya Mkinga na Mkoa wa Tanga kpwa ujumla. Phamwenga, Adigo ni zaidi ya atu 300,000 — jamii kulu kpwa chipimo chochosi, ela inayohesabiwa kpwa sensa mbiri za tafwauti za chitaifa, inayochunguzwa ni mila mbiri za tafwauti za chitaaluma, na inayotawaliwa ni mifumo miiri ya chisiasa ya tafwauti.
Adigo a Kenya ni seemu ya muungano wa Mijikenda — makabila tisiya ganagohusiana ga Chibantu ga pwani ya Kenya. Kpwa mazingira gano, Adigo ni kabila mwenga kahi ya tisiya, renye utambuzi wa tafwauti ela piya urithi wa Chimijikenda wa phamwenga unaohusisha matsaka matakatifu ga kaya, Baraza ra Azehe, na hadithi ya phamwenga ya asili. Adigo a Tanzania anaishi kpwa mazingira ga chikabila ga tafwauti. Sera za Tanzania bada ya uhuru tsini ya Julius Nyerere zaphungula kpwa makusudi msisitizo wa utambuzi wa chikabila ili kuimarisha umoja wa chitaifa — wazo ra ujamaa, au kukala mbari mwenga, rakala ra kuvuka tafwauti za chikabila. Ihi inamaanisha kukala wakati Adigo a Kenya anashiriki kpwenye mfumo wa chisiasa ambapho kabila ni msingi mkpwulu wa kupanga atu, Adigo a Tanzania anaishi kpwa mazingira ambamo, kpwa historia, kudzitambulisha kpwa kabila takuhimizwa sana, na wakati wanjina nkuzuiwa kabisa.
Mwendelezo wa Chimila
Dzagbwe mphaka uripho na mazingira ga chitaifa ga tafwauti, mwendelezo wa chimila kahi ya Adigo a Kenya na Tanzania ni wa kushangaza. Chidigo — luga ya Adigo — chinagombwa phande zosi mbiri. Mutu anayegomba Chidigo kula Kwale andamwelewa mutu anayegomba Chidigo kula Mkinga bila taabu, dzagbwe tafwauti za lahaja zikazuka kpwa miongo ya kuganywa. Tafwauti izo zinafwanana na zira za Chingereza cha Uingereza na cha Marekani: zinaonekana, wakati wanjina ni za kutseka, ela katu si chizuizi cha kuelewana.
Uislamu ndiyo dini kulu phande zosi mbiri za mphaka. Jamii za misikiti ni nguzo za utambuzi wa Adigo kpwenye tsi zosi mbiri, na sikukuu za dini — Eid al-Fitr, Eid al-Adha, Maulidi — nkusherehekewa kpwa hamu iyo-iyo na desturi nyinji zizo-zizo za phatu. Sala za Ijumaa zinakusanya atu, phamwenga na mbari zenye anachama phande zosi mbiri za mphaka. Mitandao ya dini, kpwa njira fulani, ikakala na ufanisi zaidi kuriko taasisi yoyosi ya chisiasa kpwa kudumisha umoja wa Adigo kuvuka mphaka.
Chakurya ni chimwenga. Vyakurya vya nazi vinavyofafanua kujita kpwa Chidigo — kuhumira huwi kahi ya wari, kahi ya mtsuzi, kahi ya kuandaa ng'onda na mboga — ni sawa phande zosi. Mimea ni iyo-iyo: nazi, manga, pemba, maembe, ngorosho. Kalenda ya chirimo inalunga misimu iyo-iyo inayoendeshwa ni monsuni. Dziko ra Chidigo kpwa Msambweni na dziko ra Chidigo kpwa Mkinga, kpwa mjeni yeyesi, gandaoneka sawa-sawa.
Hali ya Kpweli ya Chisheria
Kuenderera kpwa chimila, ela, takuweza kufuta hali ya kpweli ya chisheria ya mphaka. Adigo a Kenya na Tanzania ni raia a tsi huru za tafwauti, na ihi inareha matatizo ga kpweli ganagoathiri maisha ga chila siku. Arusi ya kuvuka mphaka — na arusi dza zizo bado ni za kawaida — inaumba mbari ambayo lazima itsupire mifumo miiri ya chisheria. Makondo ga urithi ganakala magumu mutu ariyefwa achikala ariimiriki tsi uphande mumwenga na ana arithi uphande wanjina. Ana ariovyalwa ni avyazi a phande mbiri za mphaka anaweza kukabilana na maswali ga utaifa na uraia. Kufikira huduma za afya, elimu, na huduma za chidzamii kukafungwa na utambuzi wa chitaifa, si utambuzi wa chikabila.
Jumuiya ya Afrika ya Mashariki (EAC), ambayo Kenya na Tanzania zosi ziko, ikahenda maendeleo kahi ya kurahisisha kuphiya na kuuya kuvuka mphaka. Pasipoti za Afrika ya Mashariki na vitambuzi vya chitaifa vinaruhusu raia a tsi wanachama kuvuka mphaka kpwa urahisi wa chiasi. Ela "urahisi wa chiasi" si sawa na uhuru wa kuphiya na kuuya, na mphaka unasala kukala phatu ambapho nyaraka zinakagulwa, maswali ganauzwa, na msitari wa chiholela uriochorwa mwaka wa 1886 unathibitisha tsona mamlakaye dzulu ya atu ambao kare taaukubali kukala halali.
Miundombinu ya Kuunganisha Tsona
Miradi kadhaa ya miundombinu inatsukula ahadi ya kuimarisha uhusiano kahi ya jamii za Adigo za Kenya na Tanzania. Chivuko cha mphaka cha hatua mwenga chinaendelezwa kpwa Lunga Lunga-Horohoro, ambacho chindarahisisha mchakato wa chibiashara na kuphungula wakati wa kuvuka. Barabara kulu ya pwani ya Malindi-Bagamoyo iriyopangwa indaumba barabara ya lami inayoenderera kanda-kanda ya pwani, ichiunganisha maeneo ga Adigo ga tsi zosi mbiri ndani ya ukanda mumwenga wa usafiri. Ujumuishaji wa reli unaounganisha ukanda wa Tanga-Taveta-Kilimanjaro unaweza kuphungula zaidi umbali wa chiuchumi na chisaikolojia kahi ya idadi zizo mbiri za atu.
Miradi iyi taiundwa mahususi kpwa Adigo — inahudumiya malengo mapana ga chiuchumi ga chitaifa na chikanda. Ela athariye kpwa jamii ya Adigo indakala kulu kpwa chiasi chisicholingana. Chila uboreshaji wa miundombinu ya kuvuka mphaka ni, kpwa Adigo, uboreshaji wa uwezo wa kudumisha uhusiano wa chinyumba, mahusiano ga chibiashara, na kubadilishana chimila ambako mphaka ukakuhenda kukala kugumu ela kare tauweza kukubananga.
Atu Amwenga, Mataifa Mairi
Adigo taatsambula kukala atu a kuvuka mphaka. Utambuzi uwo waikwa dzulu yao ni nguvu za Chizungu zirizolungira nia za chimkakati ambazo tazikala na uhusiano na ustawi wa jamii za pwani ya Afrika ya Mashariki. Ela Adigo akazoea hali iyi kpwa ustahimilivu unaogomba kuhusu undani wa vifungo vyao vya chimila. Mitandao ya ukoo inaenderera kuvuka mphaka. Arusi za kuvuka mphaka zinaenderera. Luga inadumu phande zosi. Chakurya, imani, muziki, sherehe — vyosi vinaenderera kutsupa mphaka ambao kare taudzangbwefanikiwa kukala chizuizi cha chimila, hata unavyohenda kazi kpwa ufanisi dza chizuizi cha chisiasa.
Hadithi ya Adigo dza atu a kuvuka mphaka ni, kpwa mana iyi, hadithi kuhusu miphaka ya nguvu ya serikali dzulu ya utambuzi wa chimila. Miphaka inaweza kuganya maeneo. Inaweza kuhenda maisha kukala magumu. Inaweza kureha mashaka ga urasimu kpwa mbari ambazo kosa rao bahi ni kukala na uhusiano na atu a uphande wanjina. Ela taiweza, kpwa zaidi ya karne mwenga, kukata vifungo vya luga, ukoo, na mila ya phamwenga vinavyohenda atu kukala atu. Adigo anasala amwenga, hata anaphotsukula bendera mbiri.