Mphunga: Nafaka ya Pwani
Mphunga ndio nafaka ya musingi ya Adigo, na musingi ambao chakurya cha pwani nkudzengwa dzuluye. Nkuihwa mphunga kabla ya kujitwa na wali ukajitwa, na wakpwedza pwani ya Afrika ya Mashariki kpwa njira za biashara za Bahari ya Hindi ambazo zikaumba eneo hiri kpwa zaidi ya miaka elufu. Tafwauti na jamii za bara ra Kenya, ambako sima ya pemba ndiyo inayotawala mezani, Adigo na majirani ao a pwani ya Chiswahili anaelekeza chakurya chao kpwa wali. Chakurya chisicho na wali si chakurya kamili. Ni njira ya kudziterya bahi, mpango wa muda mfupi hadi wali uuyizwe phahaliphe kahi-kahi ya sahani.
Njira ya kujita wali inayotogolwa zaidi ni wali wa nazi — mtele uriojitwa kpwa huwi ra phapho badala ya madzi. Chihi si chakurya cha sherehe bahi ela ni chakurya cha chila siku, njira ya kawaida ya kujita wali kahi ya nyumba za Kaunti ya Kwale. Huwi rinapha wali mtswano chidide na unono ambao wali wa madzi bahi tauweza kuuphaha, na harufu ya wali wa nazi uchijitwa ni seemu ya maisha ga nyumbani ga pwani dza vira adhana au sauti ya bahari. Kpwa sherehe, wali nkujitwa kukala pilau — uriojitwa na viungo vizima, vitunguu virivyokalangwa hadi vikale vya rangi ya dongo, na nyama — au biriani, chakurya cha matabaka chinachoonyesa miaka mia minji ya kubadilishana mapishi kpwa Bahari ya Hindi.
Kurima mphunga kpwa tsi ya Adigo nkulunga mvula za misimu. Mvula za masika, kula Aprili hadi Julai, na mvula za vuli, kula Oktoba hadi Disemba, ndizo zinazoika kalenda ya chirimo. Mphunga nkurimwa kpwa phatu pha photsi phephi na mito na phatu ambapho madzi nkusala kpwa msimu, dzagbwe mavuno tagadzangbwe kutosha mahitaji ga phapho. Mtele munji unaoriwa Kaunti ya Kwale nkugulwa, si wa kurima nyumbani, na kpwa hivyo ni chakurya cha musingi na gharama kulu ya nyumba.
Manga: Chakurya cha Phiri cha Kuaminika
Manga ndiyo chakurya cha musingi cha phiri kpwa Adigo, nafasi ambayo ikakala nayo hangu zao hiri riphorehwa kula Amerika ni achuuzi kula Ureno kahi ya miaka ya 1600 na 1700. Inamanyikana dza muhogo kpwa Chiswahili, na manga nkutogolwa zaidi kpwa kukala inaaminika. Inamera kpwa ulongo usio na rutuba, inavumirira ukame kuriko mimea minji, na inalavya mavuno manji bila kuhudumiwa sana. Kpwa eneo ambaro mvula taiaminika na ndzala nkugbwira hadi asilimia sabini ya nyumba, kuaminika kpwa manga si urahisi bahi — ni lazima.
Adigo nkujita manga kpwa njira kadhaa. Njira rahisi zaidi ni kuichemusha: manga iriyoguwiwa nkukatwa vipande na kuchemushwa hadi ikale laini, chisha nkuriwa phamwenga na mtsuzi wa ng'onda au wa mboga. Manga ya kukalanga — iriyokatwa vipande vyembamba na kukalangwa kpwa mafuha manji hadi ikale ya rangi ya zahabu na nkavu chidide — ni chitafunio na chakurya cha phamwenga chinachomendwa, na mara nyinji nkuguzwa kpwa vibanda vya kanda ya njira. Manga piya inaweza kuumiswa na kusagwa kukala unga, ambao nkuhumirwa kujita sima wakati unga wa pemba unaphokala tsache au wa bei ghali. Makodza ga manga, ganagomanyikana dza kisamvu (chisamfu), piya ni mboga inayomendwa, ganaphondwa na kujitwa na huwi ili kulavya mboga nono ya chijani.
Kpwa sababu manga ina mizi mire kahi ya chirimo cha Adigo, manga taina hishima dza mphunga — ni chakurya cha lazima, si cha sherehe — ela tabiya ihi yenye ndiyo iriyoihenda ikale ya lazima. Mvula isiphonya na pemba zichinyala mindani, manga inavumirira. Ni zao rinaroima kahi ya nyumba na ndzala, na kpwa sababu ihi ina hishima ya chimya inayotsupa vira inavyoonwa kukala chakurya cha anyonje.
Pemba: Chakurya Chikulu cha Osi
Pemba ni zao rinarounganisha Adigo na mfumo mpana wa chakurya wa Afrika ya Mashariki. Dzagbwe wali ndio unaomendwa pwani na manga ndiyo inayoterya ichihitajika, pemba ndiyo inayotengeza sima — udzi mgumu ambao ni chakurya chikulu cha osi cha Afrika ya Mashariki, chinachoriwa kula kanda za Ziwa Victoria hadi pwani ya Bahari ya Hindi. Unga wa pemba nkutsanganywa na madzi ganagotseruka na kukorogwa bila kuima hadi uumbe donge rizito na laini, ambaro nkuikpwa dza fungu phamwenga na mitsuzi, mboga, na mtsuzi.
Kpwa Adigo, sima ina nafasi ya utamaduni tafwauti na iriyo nayo kpwa jamii za bara. Si chitovu cha chakurya dza vira wali urivyo, ela ni chakurya cha badala, chakurya cha phamwenga, au cha lazima wali uchikosekana au uchikala wa bei ghali mno. Sima ya unga wa pemba ni nzito zaidi kuriko wali, kpwa hivyo ndiyo inayotsambulwa kpwa kazi nzito za mwiri — chirimo, uvuvi, kudzenga. Mahindi choma, mapemba ga kuwadwa, ni chakurya cha njira chinachomendwa, chinachoguzwa ni atu anaowada mapemba dzulu ya makala na kugatiya madzi ga ndimu na unga wa pilipili.
Chirimo cha pemba kpwa Kaunti ya Kwale unakabili changamoto ya kudumu ya ukame wa nusu kpwa maeneo ga magharibi phephi na Chinango, ambako ndzala ya kudumu ni ukpweli kpwa mbari nyinji. Zao hiri rinahitaji mvula ya kuaminika zaidi kuriko manga, na kpwa hivyo ri hatarini kpwa ukame ambao nkugbwira eneo hiri mara kpwa mara. Hata dzagbwe kuna changamoto zizi, pemba bado ni chakurya cha chila siku, richigulwa sokoni richikosa kurimwa nyumbani.
Nazi: Muhi Usioweza Kukosekana
Mnazi ni tafwauti na vyakurya vyanjina vihahu vya musingi kpwa sababu si chandzo cha chakurya bahi ela ni mfumo kamili wa chiuchumi na wa utamaduni. Mnazi labuda ndio muhi muhimu zaidi kpwa maisha ga Adigo. Kaunti za Kwale na Kilifi zina zaidi ya asilimia tisini ya minazi ya Kenya, na chirimo cha nazi ni riziki kulu kpwa maelfu ga mbari za Adigo. Ndarira "Mnazi mmwenga una uchi wani?" inaonyesa umuhimu wa mnazi na kumanya kukala utajiri unahitaji unji, si uhaba.
Kula kpwa nazi kunatuluka vyakurya vinji, chila chimwenga chichikala na kaziye dzikoni. Huwi (tui) ni madzi mazito ganagotuluzwa kula kpwa nazi iriyokunwa na kutsanganywa na madzi — musingi wa phephi kujita kosi kpwa Adigo. Huwi rizito ni ra kuminya kpwa kpwandza, na nkuikpwa kpwa mitsuzi na vyakurya maalum. Nazi ya phapho kula kpwa nazi ndide za chijani, zinazomanyikana dza madafu, nkuriwa dza chitafunio, na atu nkunwa madzi gao ili kuburudika. Mafuha ga nazi, ganagolavywa kula kpwa nazi nkavu (kopra), nkuhumirwa dza mafuha ga kujitira na ga kudzipaka. Chila seemu ya mnazi ina kaziye: kolo rinapha mbao za kudzenga, makandza nkushonwa kukala makuti ga kuezeka nyumba, marifu ganalavya makumbi ga kamba na maliphyero, na utomvu nkujemwa kutengeza uchi.
Mnazi unakabili vitisho vikulu kahi ya wakati uhu wa chisasa. Ukongo wa manjano unaoolaga minazi na chongbwa nkushambulia minda ya minazi. Shughuli za kutsimba madini, hasa za Base Titanium, zikabananga minda ya minazi kahi ya seemu za Kaunti ya Kwale. Minazi kukala ya kare na kuphanda miphya isiyotosha kunamana kukala uchumi wa nazi unaphungula pore-pore, hata dzagbwe bado ni muhimu kpwa utamaduni. Siku za mbere za mnazi kpwa tsi ya Adigo ni shida mwenga ya chimya kahi ya eneo hiri — si ya kutishia chiasi cha kuonwa ni taifa ndzima, ela ni ya mana kulu chiasi cha kugaluza maisha ga maelfu ga mbari ichikala taishughulikiwa.
Vyosi Vine Phamwenga
Vyakurya hivi vine vya musingi — mphunga, manga, pemba, na nazi — ndivyo musingi wa chakurya na wa utamaduni wa maisha ga Adigo. Taviweza kubadilishana. Chila chimwenga china nafasiye kahi ya ngazi za chakurya na kalenda ya mwaka wa chirimo. Mphunga ndio chitu chila mutu anachochilonda, nafaka ya sherehe na ya raha ya chila siku. Manga ni bima, zao rinaroima wakati ganjina ganaphoangamika. Pemba ndiyo inayounganisha, ichiunganisha pwani na mila za chakurya za bara ra Afrika ya Mashariki. Na nazi ni njira ambayo vyanjina vyosi vinagaluzwa — huwi rinarogaluza mtele ukale wali wa nazi, huwi rizito rinarohenda mtsuzi wa makodza ga manga ukale mnono, mafuha ganagokalanga keki ya pemba. Bila nazi, chakurya cha Adigo chingekala bado ni chakurya. Ela tachingekala cha Chidigo.