Msitu Ambao ni Mudzi
Kuiha kaya "msitu mtakatifu" ni kpwa sawa ela si kamili. Kaya ni msitu ambao urikala mudzi — na kpwa maana ya chiroho, bado ni. Wakati atu a Amijikenda ariposafiri kusini kula Singwaya kahi ya karne ya kumi na mbiri na kumi na saba, taakala phatu phapho wazi. Achonga viwanja virivyoimarishwa kpwa misitu minene ya ph'wani ya myango na miinuko nyuma ya ufukwe wa Kenya. Chila kiwanja chakala kaya — makalo, ngome, chumba cha baraza, hekalu, na duka ra dawa, vyosi virivyomo ndani ya duara ra msitu mnene hadi ukakala dza ukuta hai.
Mpangilio wa chimwili wa kaya unafuata muundo thabiti uriorekodiwa kosi kpwa makundi gosi ga Amijikenda. Msitu mnene unaodzikiriya unaunda eneo ra kinga — kukata miri ndani yakpwe kumekala mwiko kpwa karne nyinji, ndiyo sababu makaya gakala hifadhi za kibayolojia zenye uwezo wa ajabu. Njira mbiri zinapisha msituni, zikiongoza kpwa malango garigoimarishwa. Kpwa lango ra kpwandza zinasimama fingo — hirizi za kinga zinazowakilisha roho za alinzi. Kupisha malango kuna kiwanja cha kahi, kaya ya kpweli: eneo wazi renye muundo wa kuba wa moroni, kijadi ukiwekwa kahi ya muhi wa mtini mtakatifu na mbuyu.
Zaidi ya Nusu ya Mimea Adimu ya Ph'wani ya Kenya
Umuhimu wa kiikolojia wa makaya tauweza kupuuzwa. Kpwa sababu mwiko wa jadi urizuia kukata miri, kuchunga mifugo, na ukusanyaji wa vifaa ndani ya msitu wa kinga kpwa karne nyinji, makaya galihifadhi vipande safi vya msitu wa kare wa ph'wani ya Afrika Mashariki. Rero, misitu ya makaya inahifadhi zaidi ya nusu ya miri na vichaka adimu vya ph'wani ya Kenya.
Mwaka 2008, misitu kumi na mwenga ya makaya ya Amijikenda yaliorodheshwa dza Eneo ra Urithi wa Dunia wa UNESCO. Kutambuliwa kuno — kpwa mambo ganago onekana (misitu yenyewe) na gasigo onekana (mifumo ya chiroho na utawala ganago dumisha) — kunahenda makaya kukala mwenga wa maeneo ga urithi genye tabaka nyinji zaidi barani Afrika.
Kutambuliwa ni UNESCO
Mwaka 2008, misitu kumi na mwenga ya makaya ya Chimijikenda yaliorodheshwa dza Eneo ra Urithi wa Dunia ra UNESCO chini ya vigezo vihahu. Chigezo (iii): "bear unique testimony to a cultural tradition." Chigezo (v): ni "outstanding example of traditional human settlement." Chigezo (vi): "directly associated with living traditions, beliefs, and artistic works of outstanding universal significance." Makaya piya gapo kpwa orodha ya Urithi wa Chimila Usioshikika wa UNESCO kpwa mapokeo na mazoezi ganago husiana nago.
Kutambuliwa kuno maradufu — kpwa mambo ganago onekana (misitu yenyewe) na gasigo onekana (mifumo ya chiroho na utawala inayodumisha) — kunahenda makaya kukala mwenga wa maeneo ga urithi genye tabaka nyinji za chimila zaidi barani Afrika. Msitu si mazingira tu ga utamaduni. Msitu ndio utamaduni. Undoa miri na taupotezi tu makazi. Unapoteza usanifu wa chimwili ambao ndani yakpwe maisha gosi ga chiroho ga ustaarabu mzima ganahendwa.
Maeneo Zaidi ya Sitini
Maeneo zaidi ya sitini ga makaya gamerekodiwa kando ya ph'wani ya Kenya, gakienea kula Kaunti ya Kilifi kaskazini hadi Kaunti ya Kwale kusini. Mirongo mihahu na tisa gameorodheshwa dza Minara ya Chitaifa chini ya Makumbusho ga Chitaifa ga Kenya. Maeneo ganajumuisha kula hekta thelathini hadi mia hahu — kula viwanja vidogo vya vilele vya myango hadi misitu mikulu.
Chila kaya ina historia yakpwe, masimulizi gakpwe ga kuanzishwa, baraza rakpwe ra avyere, na mazoezi gakpwe maalum ga sherehe. Makaya si ganago badilishana. Kaya Kinondo si Kaya Kwale si Kaya Gandini. Chila mwenga inatsukula kumbukumbu ya ukoo au nasaba fulani iriyoianzisha, na mamlaka ga avyere a chila kaya ganaenea tu ndani ya eneo rakpwe renye. Utawala uwo uriosambazwa — msitu mmwenga, baraza rimwenga, jamii mwenga — ni mwenga wa sifa tofauti zaidi za mfumo wa chisiasa wa Chimijikenda.