Nyimbo Dza Kazi ya Ibada
Kpwa chimila cha Adigo, nyimbo taziandekezani na sherehe — ni sherehe yenyewe. Mdundo wa ngoma si mandharinyuma ya ibada ya mazishi; ni njira ambayo ario moyo anawasiliana na ario kufa.
Mazishi — Kulisha Avyere a Kare
Muktadha wa kinyimbo wenye nguvu zaidi ya chiroho kahi ya Adigo ni mazishi. Miendo ya goma ya sengenya — nguvu, yenye mwendo wa "ng'ombe" — si usemi wa sononeko. Ni chendo cha huduma ya chiroho: nyimbo zinawakilisha "kupeleka chakurya na nyimbo kpwa ario kufa" kuasaidia kujiunga na avyere a kare.
Harusi — Phatu Chila Aina ya Nyimbo Inakutana
Harusi ya Adigo ni chitu tajiri zaidi cha kinyimbo. Nyimbo za vugo — mila ya achetu peke yao — zinaimbwa wakati wa maandalizi ga bibi arusi. Kpwa harusi yenyewe, chakacha inatawala sherehe. Miendo ya mserego ya sengenya — iriyowekwa pekee kpwa sherehe za harusi — inahendwa. Na kpwa harusi za kisasa, bango inatoa sauti ya kisasa. Msemo wa ph'wani unakamata umuhimu wakpwe: "Harusi bila bango si harusi."
Nyimbo za Chiislamu — Kasida
Adigo anadumisha mila kali ya kasida — nyimbo za ibada ya Chiislamu. Kasida inaimbwa wakati wa sherehe za mawlid, harusi, mikutano ya kidini, na vikao vya Sufi.
Mfuatano uhu unaandza wiki nyinji kabila ya sherehe yenye, wakati wa kipindi cha kutayarishwa kpwa bibi arusi kinacholongozwa ni somo (mfundishaye bibi arusi) na kungwi (mwalimu wa ndoa). Wakati uhu, achetu anaomzunguluka bibi arusi anaimba nyimbo za vugo — mila ya achetu bahi. Nyimbo za vugo ni za kufundisha, za kusherehekea, za kuhenda utani, za pole, na wakati wanjine kali. Zinafundisha bibi arusi kuhusu maisha ga ndoa. Zinasherehekea uzuri wakpwe. Zinamchokoza kuhusu usiku wa harusi. Zinamuonya kuhusu avyala. Zinambariki na mavoyo ga uzazi na raha. Alume taapho wakati wa nyimbo zizi. Vira ni maarifa ga achetu, ganapishwago kpwa njira ya kuimba.
Kpwa harusi yenye, chakacha ndiyo inatawala sherehe. Achetu ambao avwala kanga za rangi zinazomeka-meka anavina kpwa kutikisa nyonga kpwa namuna inayoifafanua sanaa ihi, njuga za maguluni zikidakia mwanga wa moho, atu anaopiga makofi anatengeneza duara. Mtindo wa mserego wa sengenya — unaohifadhiwa kpwa harusi bahi — unafanywa. Na kpwa harusi za vivi ivi, bango unalavya muziki wa wakati uhu. Msemo wa ph'wani unauthibitisha umuhimu wakpwe: "Harusi bila bango si harusi."
Bibi arusi anaphouka nyumbani kpwa familiye, famili zosi mbiri zinaimba nyimbo za kuaga. Maandishi ga kiethnografia ganaandika kukala "famili zosi mbiri zinarira na kuimba kpwa wakati mmwenga" — famili ya bibi arusi inaimba kuhusu kupoteza na baraka, famili ya bwana arusi inaimba kuhusu kukaribisha na ahadi. Zizi ni kahi ya nyakati zenye hisia kali zaidi kpwa hazina ya muziki ya Adigo.
Muziki wa Ibada ya Chiislamu — Kasida
Dza kundi bahi ra Amijikenda renye Aislamu anji, Adigo anadumisha mila imara ya kasida — muziki wa ibada ya Chiislamu unaotumira mtindo wa ushairi wa Chiarabu qasida. Kasida inaimbiwa na kusomwa wakati wa sherehe za mawlid zinazoadhimisha sikukuu ya kuzalwa kpwa Mtume, kpwa sherehe za ndoa, kpwa mikutano ya kidini, na wakati wa vikao vya ibada za Chisufi.
Kuimba kasida kunaunganisha Adigo na ulimwengu mkpwulu wa muziki wa Chiislamu wa Bahari ya Hindi — mitindo iyo-iyo ya ushairi inafanywa Oman, Yemen, Komoro, na Zanzibar. Hata hivyo, kasida ya Adigo ina tabia yakpwe yenye: midundo inatsukula alama za msingi wa muziki wa Chiafrika, mitindo ya sauti inachanganya desturi za kuimba za Chiarabu na mifumo ya toni za Chibantu, na muktadha wa kuimba umeingizwa kpwa maisha ga jamii ya Chidigo hasa. Dza vira "Uislamu uchiohendwa wa Chidigo" wenye, kasida ya Adigo ni ya Chiislamu kpwa kpweli na ya kipekee kpwa phatu.
Sherehe za Jamii — Beni na Zaidi
Kabila ya kahi-kahi ya karne ya mirongo miri, matukio ga muziki ga kuvutiya zaidi kpwa ph'wani ya Kenya gakala mashindano ga beni ngoma. Beni — kula kpwa neno ra Chiingereza "band" — yaibuka kpwa miaka ya 1890 wakati jamii za Chiswahili za midzini ziriphoumba aina ya ngoma ya mashindano iriyoiga mazoezi ga chijeshi gakifuatana na muziki wa bendi za tarumbeta. Timu za mtaa zatunganyimbo za asili, zatengeneza mavazi na magari ga mapambo ga kisanaa, na zashindana mbere za maelfu ga atazamaji.
Phephi kpwa chila nyumba ya ph'wani yakala na mutu kpwa chama cha muziki au ngoma. Mashindano ga beni ga wiki mwisho gakala kilele cha maisha ga kijamii ga ph'wani ya midzini. Wakati aina ihi iriphokala inachigeuzwa kukala ya chienyeji, tarumbeta za mihi zachukula nafasi ya vyombo vya shaba na midundo ya Chiafrika yachukula nafasi ya mpigo wa maandamano ga Chizungu, na kutengeza aina ya kuimba ya Chiafrika Mashariki ya kipekee.
Mrithi wa moja kpwa moja wa beni ni bango, urioandzishwa mwaka wa 1987 ni Joseph Katana Ngala — anayemanyikana dza "Mzee Bango" — kula Freretown, Mombasa. Bango unachanganya jazz, rhumba, na muziki wa jadi wa Amijikenda (mwanzele, chakacha, brasso) kukala sauti ya kisasa ya ph'wani. Nyimbo nyinji ni za Chiswahili, na matumizi ganagoendelea ga luga za Amijikenda phamwenga na Chidigo. Ubunifu wa kisasa wa kuvutiya zaidi labda ni "Kaya hip-hop" ya Katoi Wa Tabaka — muungano wa makusudi wa vipengele vya muziki wa jadi wa Amijikenda na soul, blues, jazz, na hip-hop ambao unawakilisha jitihada kulu zaidi ya kuumba luga ya kisasa iriyojikita kpwa utamaduni wa akare.
Kuenderera Kpwa Ndani ya Mabadiliko
Chinachounganisha muktadha zizi zosi — mazishi, harusi, msikiti, mashindano, studio — ni kanuni mwenga: muziki kahi ya Adigo ni wa jamii, una kazi, na u moyo. Unatumikira madhumuni zaidi ya burudani. Unatsukula ujumbe zaidi ya starehe. Unaumba vifungo kahi ya ario moyo, kahi ya ario moyo na ariokufa, kahi ya mutu na jamii, kahi ya vivi na kare. Vyombo vinabadilika, midundo inabadilika, luga zinagaluka — ela kanuni inashikilia. Muziki si chitu ambacho Adigo anaaphundza. Ni chitu ambacho anahenda.