Sauti Inayomilikiwa ni Adigo
Kahi ya aina zosi za kinyimbo zinazohendwa kanda-kanda ya ph'wani ya Chiswahili, sengenya ndiyo inayomilikiwa zaidi ni Adigo. Chakacha inashirikiwa na chila jamii ya ph'wani. Taarab ni ya Zanzibar. Ela sengenya — yenye filimbi yakpwe ya mianzi inayopigwa alfajiri, pembe yakpwe ya mwanzi maradufu inayoiha acheza, betri yakpwe ya ngoma sita inayozalisha mifumo miri ya midundo, na patsu yakpwe ya chuma — ni ya Adigo. Ndiyo aina ya kinyimbo ambayo asomi Njoora na Mtawali airekodi kukala ngoma ya sherehe ya kipekee ya jamii, iyo inayotofautisha chimila cha Adigo na mila za makundi ga jirani ga Amijikenda.
Chivoti: Tangazi ra Alfajiri
Maonyesho ga sengenya ganaandza na chivoti — filimbi ya mianzi yenye mashimo sita, inayopigwa kpwa kupishika dza filimbi ya Kizungu ela inayozalisha sauti ambayo ni yakpwe yenyewe. Ataalamu a nyimbo ameihadisira kukala "ya aina yakpwe peke yakpwe inayopatikana Kenya."
Chivoti inapiga alfajiri. Hino si mfano — chombo hicho chinapigwa kpwa kpweli wakati mwanga wa kpwandza unaphoonekana, sauti yakpwe ya wazi inayotsupa kpwa chidzi chosi kutangaza kukala chitu cha sherehe chinaandza. Sauti ya chivoti alfajiri ni wito na matayarisho kpwa wakati mmwenga: inaambira jamii idzitayarishe, na inaandza mchakato wa kubadilisha wakati wa kawaida kukala wakati wa ibada.
Nzumari: Oboe ya Chiafrika
Ichikala chivoti inafungula maonyesho ga sengenya, ni nzumari inayogagaluza. Nzumari ni chombo cha mwanzi maradufu — chicho ataalamu a nyimbo achikiihire "oboe ya Chiafrika" — chombo cha asili ya Chiarabu ambacho chimekala chimila cha kinyimbo cha Adigo kpwa ukamili. Sifa yakpwe ya mwiri ya kipekee zaidi ni kinga ya mdomo iriyohendwa kpwa ganda ra nazi, ambayo mpigi anabonyeza kpwa mdomo wakati wa kupiga mwanzi maradufu.
Kazi ya nzumari kpwa sengenya si ya kinyimbo tu. Ni ya kuwasiliana. Chombo hicho "chinaricha" acheza — sauti yakpwe inafanya kazi kukala wito wa moja kpwa moja, kpwiiha ahendi kpwa uwanja wa ngoma kpwa njira inayoeleweka kukala ni mwaliko wa kijamii na amri ya kiroho. Asomi ameihadisira nzumari kukala "njira yenye nguvu ya kinyimbo," na aho ambao aisikira kpwa muktadha wakpwe wa kisherehe anaweza kuelewa kpwa nini: sauti yakpwe ni ya kuamuru, ya kusisitiza, na taiwezekani kuipuuza.
Ngoma Sita, Mifumo Miri
Musingi wa midundo ya sengenya unazalishwa ni mkusanyiko wa ngoma sita, zirizopangwa kpwa jozi tahu, chila jozi ikizalisha hali tofauti ya sauti. Phamwenga, ngoma hizi sita zinazalisha mifumo miri ya midundo inayoingiliana inayoumba mandhari magumu ga midundo ya kipekee ya sengenya.
Ngoma zenyewe ni vitu vya urembo. Uziaji unaoshika vitswa vya ngoma umepangwa kpwa mifumo ya Y na ya W — si kpwa sababu za muundo peke yakpwe, ela kukala uchaguzi wa makusudi wa kisanaa unaohenda chila ngoma kukala chitu cha kupambwa. Tsini ya ngoma, na kupishira mifumo yao, ni patsu — inayoihwa piya ukaya — sinia ya chuma inayopigwa kuzalisha sauti kali, ya kung'aa inayotsupa kupishira sauti za kina za ngoma.
Goma: Kucheza na Avyere a Kare
Kahi ya sengenya, aina tofauti za ndani zinalingana na muktadha mahususi wa kisherehe, na ya kutisha zaidi ni goma. Mwendo wa goma ni wa nguvu — uriyohadisirwa ni aonaji kukala "dza ng'ombe-dume" kpwa nguvu na mwiri wakpwe — na unahendwa hasa kukala tendo ra ishima ya avyere a kare. Kpwa mazishi, mwendo wa goma unagaluza sengenya kula ngoma kukala ibada ya kuwasiliana kahi ya ario hai na ariokufa.
Kusudi ra goma kpwa mazishi ni la kpweli na zito: linaeleweka kukala "kupishisa chakurya na nyimbo kpwa aho ariokufa," tendo rinaro saidia marehemu kpwa kudziunga na avyere a kare. Hino si mfano. Kpwa uelewa wa Adigo, mwendo wa goma kpwa kpweli unalisha ariokufa, ukiapha lishe — ya kimwiri na ya kiroho — ambayo anahitaji kukamilisha kupisha kwao kula ulimwengu wa ario hai hadi ulimwengu wa avyere a kare.
Zandale na Mserego
*Zandale* ni chimila cha mwendo chinachoshirikiwa na Aduruma na Agiriama — mwenga wa maphatu ga kukutana kahi ya sengenya na chimila chipana zaidi cha kinyimbo cha Amijikenda. *Mserego*, kpwa upande wa phiri, ni kpwa harusi peke yakpwe. Ambapo goma ni ya chifo, mserego ni ya mwandzo wa maisha maphya — muungano wa familia, sherehe ya uzazi, uwekezaji wa jamii kpwa siku zakpwe zidzadzo.
Taasisi Rasmi
Mwenga wa sifa za kipekee zaidi za sengenya ni kiwango ambacho ahendi akpwe amepangwa rasmi. Ahendi a sengenya anadzipanga kpwa taasisi rasmi zenye maafisa ariochaguliwa, sheria zirizoandikwa, kanuni za uanachama, na mifumo ya utawala inayosimamia chila chitu kula ni ani anaweza kuhenda hadi jinsi vyombo vinavyohifadhiwa. Muundo uhu wa kitaasisi unaonyesha uzito ambao Adigo anamuheshimu sengenya. Si burudani ya kawaida. Ni chimila cha kitamaduni cha umuhimu wa kutosha kustahili utawala rasmi.
Kurekodiwa na Kuendelea
Kuandikwa kpwa kitaalamu kpwa sengenya — hasa ni Njoora na Mtawali kpwa ILAM Journal, na kupishira marekodi ga Singing Wells Project mwaka wa 2011 — kumeumba rekodi ya thamani ya chimila dza chirivyokala kpwa miaka ya hivi karibuni. Ela kuandikwa, ingawa kpwa thamani, si sawa na chimila chirichohai. Chimila cha sengenya chinasala si kpwa makavazi ela kpwa jamii ambazo chinahendwa — kpwa mazishi ambapo goma inalisha avyere a kare, kpwa harusi ambapo mserego inasherehekea mwandzo muphya, kpwa sherehe ambapo chivoti inapiga alfajiri na nzumari inaiha acheza.
Madhumuni ga goma kpwa mazishi ni mahususi na ga uzito mkpwulu: inaeleweka dza "kupisha chakurya na muziki kpwa ariokofa," chitendo chinachosaidiya marehemu kujiunga na akare. Ihi si ya chiishara. Kpwa uelewano wa Adigo, mwendo wa goma kpwa kpweli unaarisa ariokufa, ukiapha riziki — ya chimwiri na ya chiroho — anayoihitaji kukamilisha mpito wao kula ulimwengu wa ario moyo hadi ulimwengu wa akare. Nguvu ya kuvina yenye ni aina ya sadaka: jamii inavyovina kpwa bidii zaidi, ndivyo inavyoatumikira kpwa ufanisi zaidi ariotoka.
Uelewano uhu unawika goma kpwa makutano ga muziki, dini, na wajibu wa kijamii. Kuvina goma kpwa mazishi si hiari au mapambo. Ni wajibu — jukumu ambaro ario moyo anadaiwa ni ariokufa, na ambaro jamii inadaiwa ni yenye, kpwa sababu kushughulika vinono na ariokufa kunakahakikisha kuenderera kpwa wema wa akare kpwa ario moyo.
Zandale na Mserego
Aina ndide zanjine za sengenya zinaendana na muktadha tofauti za kisherehe. Zandale ni mila ya miendo inayoshirikiwa na Aduruma na Agiriama — mwenga wa sehemu za kuingiliana kahi ya sengenya na utamaduni mkpwulu wa muziki wa Amijikenda. Tabia yakpwe ya kushirikiwa inaonyesa uhusiano wa kihistoria kahi ya jamii zizi, urithi wa phamwenga unaotegemeza utambuzi wao tofauti.
Mserego, kpwa upande wanjine, unahusishwa na harusi bahi. Phatu ambapho goma ni ya chifo, mserego ni ya mwandzo wa maisha mapya — muungano wa famili, sherehe ya uzazi, uwekezaji wa jamii kpwa siku zakpwe za mbere. Msamiati wa miendo wa mserego unatofautiana na nguvu ya goma: ni wa kusherehekea badala ya wa heshima, wa raha badala ya wa ukali, unaelekea siku za mbere badala ya kare. Hata hivyo, aina ndide zosi mbiri zinashiriki kikundi chimwenga cha vyombo, miundo iyo-iyo ya msingi ya midundo, na uelewano ule-ule kukala mabadiliko muhimu ga maisha ganastahili uzito kamili wa uonyesho wa muziki wa jamii.
Taasisi Rasmi
Mwenga wa mambo ga kipekee zaidi ga sengenya ni chipimo ambacho atendaji akpwe akakpwanganywa rasmi. Atendaji a sengenya taakusanyika bahi kpwa njira isiyo rasmi kuvina. Anakpwanganywa kpwa taasisi rasmi zenye maafisa arioteuliwa, shariya zirizoandikwa, kanuni za uanachama, na mifumo ya utawala inayosimamia chila chitu kula ani anaweza kuimba hadi vyombo vinavyohifadhiwa na kutunzwa vihaje. Taasisi zizi zinafanya kazi dza mashirika ga uhifadhi wa chitamaduni, gakihakikisha kukala vipimo vya utendaji vinadumishwa, atendaji apya anafundzwa ipasavyo, na mila inapishwa salama kula chivyazi chimwenga hadi chanjine.
Muundo uhu wa chitaasisi unaonyesa uzito ambao Adigo anaona sengenya. Si burudani ya kawaida. Ni desturi ya chitamaduni ya umuhimu wa kutosha kustahili utawala rasmi — kutambua kukala chitu chenye thamani hivi tachiweza kurichwa kpwa bahati nasibu au shauku ya mutu mmwenga ela lazima chisimamiwe, chilindwe, na chiendelezewe ni jamii yosi kpwa phamwenga.
Vyombo dza Sanaa
Kuona kikundi cha sengenya chikiwa chimekusanywa kpwa utendaji ni kuona mkusanyiko wa vitu ambavyo wakati uwo-uwo ni vyombo vya muziki na kazi za sanaa ya kuonekana. Chivoti chimepambwa kpwa shanga. Nzumari inatsukula michoro ya kijiometri iriyochongwa kpwa kengele zakpwe. Ngoma zinaonyesa mifumo yakpwe ya ushonaji ya umbo ra Y na umbo ra W. Hata sahani ya chuma ya patsu, chombo cha kawaida zaidi kpwa kikundi, inachukula umuhimu wa kisherehe unachiinula dzulu ya kazi yakpwe ya chila sikukpwe ya nyumbani.
Kuzingatiya kuhu chipimo cha kuonekana cha vyombo vya muziki ni tabia ya hisia za kisanaa za Adigo. Chombo chinachosikika kpwa uzuri chinapaswa piya kuonekana kpwa uzuri. Sherehe inayoaheshimu akare au kusherehekea ndoa inastahili vyombo ambavyo vyenye vinastahili heshima. Kupamba vyombo vya sengenya si kiburi. Ni heshima — kpwa muziki, kpwa sherehe, kpwa jamii, na kpwa mila ya chitamaduni inayoviunganisha vyosi hivi.
Uandishi na Kuenderera
Uandishi wa chitaaluma wa sengenya — hasa ni Njoora na Mtawali kpwa Jarida ra ILAM, na kpwa njira ya rekodi za mundani za Mradi wa Singing Wells mwaka wa 2011 — umekumba kumbukumbu muhimu ya mila dza irivyokala kpwa miongo ya vivi karibuni. Rekodi na uchambuzi zizi zinahifadhi utendaji maalum, mbinu maalum za vyombo, na taarifa maalum za muktadha ambazo kpwa njira yanjine zingeweza kupotea atendaji akulu anaphokofa.
Ela uandishi, hata ukikala na thamani, si sawa na desturi iriyo moyo. Mila ya sengenya inadumu si kpwa hifadhi ela kpwa jamii ambazo inafanywa — kpwa mazishi ambako goma inarisa akare, kpwa harusi ambako mserego inasherehekea mwandzo muphya, kpwa matukio ga kisherehe ambako chivoti chinalira ligundzu na nzumari inaaita avhinaji. Siku za mbere za sengenya taizitegemei asomi ela jamii za Adigo zinazotambua kukala ni yao — zinazosikira chivoti ligundzu na kumanya, bila kuambirwa, kukala sauti iyo ni yao.