Chifo Chichikpwedza
Kahi ya Adigo, chifo tachiphokerwa kpwa kunyamala wala kpwa kukala macheye. Mutu wa jamii achifwa, jibu ni ra haraka, ra phamwenga, na renye tabaka za imani ya Chiislamu na chimila za kare zinazoenderera photsize. Mwiri ni lazima utundzwe. Nyumba ya mufu ni lazima izungulukwe ni atu. Mavoyo ni lazima gagombwe. Ngoma zinaweza kupigbwa. Na jamii ni lazima ikusanyike, kpwa sababu kpwa maisha ga Adigo, takuna mutu anayefwa macheye.
Chifo kahi ya Adigo chinaumbwa zaidi ni Uislamu, dini iriyokala dini kulu kpwa karne nyinji. Ela photsi ya ibada za Chiislamu, mazoea ga kare ganaenderera — mazoea genye mizizi kpwenye mila za kaya, kpwenye kuishimu akare, na kpwenye mtazamo wa chiroho uriotangulia kufika kpwa Kurani pwani. Matokeo ni mazoea ga chifo ganagokala ga Chiislamu kpwa umbo, ela ganatsukula alama za chitu cha kare zaidi kpwenye mambo gao madide na kpwenye hisia zao.
Mazishi ga Chiislamu
Adigo anji analunga taratibu za mazishi ga Chiislamu, na taratibu hizi ndizo musingi wa vira chifo chinavyoshughulikiwa kpwenye jamii. Mazoea higa ni wazi, ni maalum, na ganalungwa kpwa makini.
Mazishi ganahendeka ndani ya masaa mirongo miiri na manne. Takuna kulola mufu kpwa siku nyinji, wala kesha ra siku nyinji dza irivyo kpwa mila za Ulaya. Mwiri unatundzwa haraka na kuzikpwa kabla dzuwa ranjina kugbwa. Haraka ihi ina asili ya Chiislamu — amri ya Nabii ya kuazika afwe haraka — ela piya inaonyesa mtazamo wa Adigo kuhusu mphaka kahi ya ario moyo na afwe. Mufu akaandza safari, na si vinono kumzuwiya.
Atu a mbari ndio anaosuwa mwiri — alume anasuwa alume, achetu anasuwa achetu. Hichi ni chitendo cha kutundza cha ndani, chinachohendwa ni atu a phephi zaidi na mufu. Mbari taiarichira ajeni wala ataalamu kazi ihi. Mbari inaasuwa afwe ao enye, na kpwa kuhenda hivyo, inamhendera ndugu yao ariyefwa huduma ya mwisho.
Bada ya kusuwa, mwiri unafungwa kpwa nguwo nyereru — kafan — na takuna sanduku rinarohumirwa. Urahisi uhu ni wa makusudi. Kpwenye chifo, tafwauti zosi za utajiri na hadhi zinaangamika. Tajiri na mchiya anazikpwa sawa-sawa: kpwa nguwo nyereru, tsini ya ulongo, achilola uphande mmwenga — Makka. Kaburi rinaikpwa ili mufu alole mudzi mtakatifu, achienderera hata kpwenye chifo kulola uphande wa mavoyo uriolongoza maishage.
Siku Mirongo Mine
Chipindi cha maombolezo — matanga — chinaenea siku mirongo mine bada ya mazishi. Hichi si chipindi cha kudzitenga na maisha kabisa, ela ni wakati ambapho jamii inaitundza kpwa makini zaidi mbari iriyofwererwa. Kpwa siku hahu za kpwandza, jamii inarisa mbari ya mufu. Majirani anareha chakurya, ndugu anareha chakurya, asena anareha chakurya. Ariofwererwa taatazamiwa kujita, kugula vitu, wala kuimirira nyumba zao. Jamii inahala kazi hizi, ili mbari iphahe nafasi ya kuomboleza.
Mavoyo ganahendwa kaburini na nyumbani kpwa mufu. Higa si mavoyo ga mutu macheye, ela ni ibada za phamwenga, zinazohudhuriwa ni majirani na ndugu a phephi na a kure anaokpwedza kuvoyera roho ya mufu na kuafariji ario sala. Mavoyo ga tambukizo ganahendeka kpwa siku maalum — siku ya sabaa, siku ya mirongo mine, na chila mwaka — gachiumba mpangilio wa kutambukira unaoenjereza utundzi wa jamii kure zaidi ya utsungu wa kpwandza wa hasara.
Magungu na Maombolezo
Gungu analunga chipindi chirefu cha maombolezo chenye mambo maalum ganagotazamiwa kpwakpwe. Gungu anaweza kuvwala nguwo maalum zinazoonyesa kukala achikala kpwenye maombolezo, zichimuonyesa wazi dza mchetu ariye kpwenye wakati wa sonono na wa kugaluka. Wajibu wa jamii kpwa gungu unaenjerezeka wakati uhu — analolwa, ananyendekerwa, na anaterywa kpwa makini maalum.
Hino si desturi bahi. Inaonyesa kumanya kpwa vitendo kukala chifo cha mlume au mche ni dzambo rimwenga ra mambo makulu zaidi ganagovundza utaratibu wa maisha ga mutu, na kukala gungu anahitaji wakati, nafasi, na msada wa jamii kutsupa kula kukala mchetu wa ndowa hadi kukala gungu — kugaluka ambako kunagaluza si hisiaze bahi, ela hadhiye ya chijamii, haliye ya pesa, na uhusianowe na mbari ya mlumewe.
Mazishi Kulengana na Hadhi
Hata dzagbwe mila za mazishi za Chiislamu zinaatendera afwe osi kpwa usawa, mila za kare za Chidigo zinaika tafwauti kulengana na hadhi ya mufu kpwenye jamii. Tafwauti hizi zinaonyesa tabaka ra kare ra mila za chifo zirizotangulia Uislamu na ambazo zinaenderera kuathiri vira nyumba zanjina zinavyohenda na afwe ao.
Akare a Gohu — atu a chama chenye nguvu zaidi cha kare — anaphokera mazishi ga hishima maalum. Miri yao inaweza kufungbwa kpwa chingo za nyama badala ya nguwo nyereru ya kawaida, na anaweza kuikpwa kpwenye masanduku ga mbao badala ya kuzikpwa tsini bila sanduku. Aombolezaji a chitaalamu anaweza kuajiriwa kuonyesa uzito wa chifo hicho. Tafwauti hizi zinatambua maisha gosi ga huduma na uwezo wa mzehe, zichiishimu kpwenye chifo hadhi ariyokala nayo maishani.
Atu a kawaida a jamii anaphokera alama fupi za tambukizo — koma — kpwenye makaburi gao. Alama hizi zinakala phatu pha kutambukira, phatu ambapho ario moyo anaweza kuuya kuishimu afwe.
Akare a Kaya — atu ariokala na uwezo ndani ya matsaka matakatifu — anaweza kuzikpwa ndani au phephi na kaya yenyewe. Ihi ni hishima ya dzulu zaidi, ichiuyiza mwiri wa mzehe kpwenye phatu phariphokala na umuhimu mkpwulu zaidi wa chiroho wa jamii. Kuzikpwa kpwenye kaya ni kukala seemu ya jiografia takatifu, kuunganika na akareni anaoishi phatu hipho na ambao kukala kpwao phapho kunaipha kaya nguvuye.
Chifo kpwa Ukatili
Adigo ana mila maalum kpwa vifo vinavyohendeka kpwa ukatili. Mutu ariyeolagbwa kpwa ukatili anazikpwa phatu ariphogbwa — phatu ariphopigbwa achigbwa. Ihi si uzembe. Ni kutambua kukala chifo cha ukatili china uzitowe wa chiroho, na kukala phatu pha chifo phakaikpwa alama ni dzambo riro kpwa njira ambazo taziweza kuuyizwa nyuma kpwa kuhamisha mwiri phatu phanjina.
Nyumba ya mutu anayefwa kpwa ukatili inahenda sadaka ya utakaso — utakaso wa chimila unaoshughulikia uchafuzi wa chiroho wa chifo cha ukatili. Mila ihi inaonyesa vira Adigo anavyomanya kukala ukatili unavundza mpangilio wa chiroho, na kukala uvundzaji ni lazima ushughulikiwe kpwa mahendo ga chimila, si kuvumirirwa bahi.
Chifo cha Mganga
Mganga wa chimila achifwa, jamii inaadhimisha chipindi cha kawaida cha maombolezo cha siku mirongo mine ela inaenjereza chitu cha tafwauti kpwa mwisho. Bada ya siku mirongo mine kutsupa, akare a jamii anakusanyika na kuvwina usiku kucha — kesha ra mwendo na muziki rinaroishimu maisha ga mganga na kuandaa jamii kpwa kutsambula mutu wa kumrithi.
Kuvwina usiku kucha ni maombolezo na kutsupa kpwa wakati mmwenga. Kunaashiria mwisho wa chipindi cha maombolezo na mwandzo wa njira ambayo jamii indamtambua na kumuika mganga muphya. Marifwa na uwezo wa chiroho wa mganga tavifwa phamwenga naye — ni lazima vitsapizwe, na jamii inatsukula jukumu ra kuhakikisha kukala kutsapizwa kuko kunahendeka. Kuvwina ni daraja kahi ya hasara na mwandzo muphya.
Vifo vya Ana
Adigo ana mila maalum za mazishi kpwa ana, zinazotofautishwa kulengana na umri wa mwana na uhusianowe na ulimwengu wa ario moyo. Dza virivyo na mila za kuvyalwa, mila hizi zinaonyesa vira Adigo anavyofikiri kpwa makini kuhusu mphaka kahi ya kukala moyo na kusikala moyo, na vira anavyoatundza kpwa upole atu anaoutsupa mphaka kpwa uphande wowosi.
Ana ariovyalwa afwe — ario arifika kpwenye chizingiti cha uzima ela taachitsupa — anazikpwa phephi na phatu phenye madzi, phatu pha kutsupa na kuandzwa uphya kpwenye mandhari ya chiroho ya Chidigo. Ana adide arioamwa — ariophaha maziya ga nine yao na kuandza kazi ya kuishi — anazikpwa kpwenye chizingiti cha mryango wa avyazi, achiikpwa phephi na nyumba ariyoimanya kpwa muda mfupi. Tafwauti hizi si za chiholela. Zinaonyesa kumanya kpwa hatua kpwa hatua vira mwana arivyoinjira ulimwenguni, na zinahakikisha kukala mazishi ganatambua asili maalum ya chila hasara.
Mwendo wa Goma na Sengenya ya Mazishi
Chifo kahi ya Adigo tachihendwa kpwa kunyamala. Sengenya — ngoma kulu ya sherehe ya Chidigo — inatsukula umbo maalum kpwenye mazishi, mienendoye na mawirage gachigaluzwa kutsukula uzito wa sonono na ujumbe wa ario moyo kpwa afwe. Mwendo wa goma kpwenye mazishi una madhumuni maalum: unamanyikana kukala ni njira ya kurisa akareni, ya kugomba na afwe, ya kudumisha uhusiano kahi ya ulimwengu wa ario moyo na ulimwengu wa hara ariotangulia.
Sengenya ya mazishi si burudani. Ni mawasiliano — mazungumzo ganagohendwa kpwa mdundo, mwendo, na wira kahi ya jamii ya ario moyo na ulimwengu wa akareni. Ngoma zinagomba. Avwini anavwina. Mawira ganatsukula ujumbe wa sonono, wa hishima, wa kulagana, na wa uhusiano unaoenderera kahi ya afwe na ario moyo. Kpwenye mwendo wa goma, jamii inaonyesa imaniye kukala chifo si kukatika ela kugaluka — kukala afwe taaangamika, ela akahamira phatu ambapho bado anaweza kusikira, bado kuphokera, bado kushawishi maisha ga hara ariaricha nyuma.
Swali ra Vigango
Kahi ya jamii nyinji za Amijikenda, vigango — nguzo nyire za mbao za tambukizo zirizochongolwa kpwa umbo ra chibinadamu — zinaimiswa kuishimu atu muhimu ariofwa. Kahi ya Adigo Aislamu, ela, mila ihi kpwa kawaida taihendeka. Marufuku ya Chiislamu ya sanamu za kuonyesa atu kpwa chiasi chikulu ikazuwiya mila ya vigango kahi ya Adigo, ambao akaphokera mafundzo ga Chiislamu kpwa undani zaidi kuriko majirani ao anjina a Amijikenda.
Ela asomi anaona kukala ihi si picha kamili. "Uhusiano na mila za kare dza uhuishaji na kuabudu akareni bado una ushawishi mkpwulu zaidi kpwa jamii ya Adigo kuriko Uislamu," mtafiti mmwenga anaona. Adigo anji ario na umri wa zaidi ya miaka mirongo mine anahenda chira asomi anachochiiha "Uislamu wa chienyeji" — aina ya imani inayoika phamwenga hishima kpwa akareni, mila za uganga wa chimila, na imani za chiroho zirizotangulia Uislamu, phamwenga na ibada rasmi ya Chiislamu. Mila za chifo ni seemu mwenga ambapho tabaka hiri rinaonekana zaidi — ibada za mazishi za Chiislamu dzulu ya uso, kumanya akareni kuchienderera tsini.
Wajibu wa Jamii
Pengine chipengele muhimu zaidi cha mila za chifo za Chidigo ni chira zinachofitsua kuhusu vira jamii inavyodzimanya. Chifo si dzambo ra mutu macheye. Ni wajibu wa jamii. Mutu achifwa, jamii inatazamiwa kuitika — kunyendekera, kureha chakurya, kuvoya, kuomboleza, kuterya. Iga si ga hiari. Mutu anayeshindwa kuphiya mazishi ga jirani, asiyereha chakurya kpwa nyumba iriyofwererwa, asiyevoya kpwa mufu — mutu dza hiye akashindwa kpwenye wajibuwe wa msingi wa chijamii.
Wajibu uhu unaenea zaidi ya chipindi cha maombolezo ga mwandzo. Dzina na mahendo ga mufu ganagombwa tsona na tsona na kuishimiwa kpwenye mavoyo ga tambukizo. Nyumba inaenderera kunyendekerwa na kuterywa. Kutambukira afwe kpwa jamii kunaenderera, si kpwa makaburi au maandishi ela kpwa neno rinarogombwa — kpwa madzina ganagogombwa tsona na tsona, hadisi zinazogombwa, mavoyo ganagovoywa siku saba, siku mirongo mine, na chila mwaka bada ya hipho.
Chira Chifo Chinachofitsua
Mwishowe, vira jamii inavyohenda chifo vinafitsua chira inachoamini kpwa undani zaidi kuhusu maisha. Mila za Adigo — mazishi ga phapho hipho, kurisa kpwa phamwenga, maombolezo ga siku mirongo mine, mavoyo, sengenya, goma, kulola kpwa makini vira na phatu atu a tafwauti anavyozikpwa — zinafitsua jamii inayoamini kukala takuna mutu ariye macheye kpwa kpweli. Kukala mphaka kahi ya ario moyo na afwe si ukuta ela ni utando. Kukala wajibu wa jamii taumala kaburini. Na kukala chila uzima wa mutu, kula pumziye ya kpwandza hadi ya mwisho na zaidi, si wa mutu macheye ela wa atu ariokusanyika kuukaribisha, kuurera, kusherehekea mipitoye, na mwishowe, kuutsukula hadi kaya.