Chifo Chinaphovika
Kahi ya Adigo, chifo chinakutana si kpwa kunyamala wala upweke. Mutu wa jamii anaphovwa, jibu ni ra haraka, ra phamwenga, na renye tabaka za imani ya Chiislamu na chimila za kare zinagoenderera tsini yakpwe. Mwiri ni lazima ushughulikiwe. Familia ni lazima izungukwe. Dua ni lazima zisomwe. Ngoma zinaweza kupigwa. Na jamii ni lazima ikusanyike, kpwa sababu kpwa maisha ga Adigo, tapho anayefwa macheye.
Mazishi ga Chiislamu
Adigo anji anafuata taratibu za mazishi ga Chiislamu. Mazishi ganahendeka ndani ya masaa ishirini na mane. Mwiri unaoshwa ni anafamilia a jinsia moja. Bada ya kuoshwa, mwiri unafungwa kpwa chitambaa cheupe — *kafan* — na tapho jeneza inagotumika. Kaburi rinawekwa ili marehemu atazame Makka.
Chipindi cha maombolezo — matanga — chinaenea siku arobaini. Kpwa siku hahu za kpwandza, jamii inarisa familia ya marehemu. Ajirani anareha chakurya, ndugu anareha chakurya. Dua za ukumbusho zinahendeka kpwa vipindi maalum — siku saba, siku arobaini, na chila mwaka.
Mazishi Ganagotofautishwa kpwa Hadhi
Avyere a Gohu anapokera mazishi genye ishima maalum — mwiri unaweza kufungwa kpwa ngozi za nyama na kuwekwa kpwa jeneza za mbao. Avyere a kaya anaweza kuzikwa ndani ya au phephi na kaya yenyewe — ishima kulu zaidi.
Mutu ariyeulagwa kpwa ukatili anazikwa phatu ariphoangu. Familia inaphitira dhabihu ya utakaso. Mganga anaphovwa, avyere a jamii anacheza usiku kucha kabila ya kuchagula mrithi.
Goma na Sengenya ya Mazishi
Sengenya inachukua umbo maalum kpwa mazishi, mwiendo wa goma ukitumika kurisa avyere a kare na kuwasiliana na afwe. Ngoma zinasema. Achezi anasogea. Nyimbo zinabeba ujumbe wa sonono, ishima, kuaga, na uhusiano unagoenderera kahi ya afwe na ario hai.
Jamii ya Adigo inaamini kpwamba chifo si kukatika ela kubadilika — kpwamba afwe hawajapotea ela amesogea phatu ambapo bado anaweza kusikira, kupokera, na kushawishi maisha ga ario aacha nyuma.
Wajibu wa Jamii
Labda chipengele muhimu zaidi cha desturi za chifo za Adigo ni chicho zinachofunula kuhusu kujielewa kpwa jamii. Chifo si chitu cha chipeke-peke. Ni wajibu wa kijamii. Mutu anaphovwa, jamii inatarajiwa kujibu — kutembelea, kureha chakurya, kuomba, kuomboleza, kusaidia. Dzina ra marehemu na matendo gakpwe ganasomwa na kuheshimiwa kpwa dua za ukumbusho.
Kpwa mwisho, njira ambayo jamii inashughulikia chifo inafunula chicho inachoamini zaidi kuhusu maisha. Desturi za Adigo zinafunula jamii inayoamini kpwamba tapho mutu ariye macheye kpwa kpweli. Kpwamba mpaka kahi ya ario hai na afwe si ukuta ela ni ngozi nyembamba. Kpwamba wajibu wa jamii tausire kpwa kaburi. Na kpwamba chila maisha ga mutu, kula kpwa pumzi yakpwe ya kpwandza hadi ya mwisho na zaidi, ganakala si ga mutu macheye ela ga atu ario kusanyika kumkaribisha, kumlea, kusherehekea mabadiliko gakpwe, na hatimaye, kumphirika kaya.
Mazishi kpwa Kulandana na Hadhi
Ingawa mila za mazishi za Chiislamu zinaatendera afu osi kpwa usawa, mila za chizamani za Chidigo zinaingiza tofauti kpwa kulandana na hadhi ya mufu kpwenye jamii. Tofauti hizi zinaonyesa tabaka ra kare ra mila za chifo ambazo zatangulia Uislamu na ambazo zinaenderera kuathiri vira nyumba zingine zinavyoshughulikia afu ao.
Akare a Gohu — atu a chama chenye nguvu zaidi cha chizamani — anaphokerera mazishi ga heshima maalum. Miri yao inaweza kufungbwa kpwa ngozi za nyama badala ya nguwo nyerupe rahisi, na anaweza kuikpwa kpwenye masanduku ga mbao badala ya kuzikpwa moja kpwa moja muhalani. Aombolezaji a kitaalamu anaweza kuajiriwa kuonyesa uzito wa chifo hicho. Tofauti hizi zinatambua maisha gosi ga huduma na uwezo wa mzee, zikiheshimu kpwenye chifo hadhi ariyoishikira maishani.
Atu a kawaida a jamii anaphokerera alama fupi za ukumbusho — koma — kpwenye makaburi gao. Alama hizi zinahenderwa dza sehemu halisi za ukumbusho, mahali ambapo ario moyo anaweza kuuya kuheshimu afu.
Akare a Kaya — atu arioishikira uwezo ndani ya matsaka matakatifu — anaweza kuzikpwa ndani au phephi na kaya yenyewe. Hii ni heshima ya hali ya dzulu zaidi, ikirudisha mwiri wa mzee kpwenye mahali pheriphoshikira umuhimu mkpwulu wa kiroho wa jamii. Kuzikpwa kpwenye kaya ni kukala sehemu ya jiografia takatifu, kuhangana na akareni anaoishi mahali hipho na ambao kukalapho kpwao kunaipha kaya nguvu yakpwe.
Chifo kpwa Ukatili
Adigo ana mila maalum kpwa vifo vinavyohendeka kpwa ukatili. Mutu ariyeolagbwa kpwa ukatili anazikpwa mahali ariphoanguka — mahali ariphodumulwa. Hii siyo uzembe. Ni kutambua kukala chifo cha ukatili china uzito wakpwe wa kiroho, na kukala mahali pha chifo phameashiriwa ni ro dzambo kpwa njia ambazo taziweza kutendulishwa kpwa kuhamisha mwiri mahali phengine.
Nyumba ya mutu anayefwa kpwa ukatili inapishira sadaka ya utakaso — utakaso wa chimila unaoshughulikia uchafuzi wa kiroho wa chifo cha ukatili. Mila hii inaonyesa uelewano wa Chidigo kukala ukatili unavundza mpangilio wa kiroho, na kukala uvundzaji uwo ni lazima ushughulikiwe kpwa matendo ga chimila, si kuvumiriwa tu.
Chifo cha Mganga
Mganga wa chimila anaphofa, jamii inaadhimisha chipindi cha kawaida cha maombolezo cha siku mirongo mine ela inaongeza chitu cha pekee mwishowe. Bada ya siku mirongo mine kupishira, akare a jamii anakusanyika na kuvina usiku kucha — kesha ra mwendo na muziki rinarodza heshima kpwa maisha ga mganga na kuandaa jamii kpwa uchaguzi wa mutu wa kutsirira.
Kuvina kpwa usiku kucha ni maombolezo na mpito kpwa wakati mmwenga. Kunaashiria mwisho wa chipindi cha maombolezo na mwanzo wa njia ambayo jamii indatambua na kusimika mganga muphya. Maarifa na uwezo wa kiroho wa mganga tavifa phamwenga naye — ni lazima vipishirwe, na jamii inatsukula jukumu ra kuhakikisha kukala kupishira kukpwu kunahendeka. Kuvina ni daraja kahi ya hasara na mwanzo muphya.
Vifo vya Ana
Adigo ana mila maalum za mazishi kpwa ana, zinazotofautishwa kpwa umiri wa mwana na uhusiano wakpwe na ulimwengu wa ario moyo. Dza virivyo na mila za kuvyalwa, mila hizi zinaonyesa vira Adigo anavyofikiri kpwa makini kuhusu mphaka kahi ya kuishi na kutokuishi, na vira anavyoashughulikira kpwa upole atu anaotsupa mphaka uwo kpwa upande wowosi.
Ana ariozalwa akiwa akafwa — ario arifikira kpwenye kizingiti cha uhai ela taakitsupa — anazikpwa phephi na phatupho madzi, mahali pha kupishira na kuandzwa upya kpwenye mandhari ya kiroho ya Chidigo. Ana adide arionyonya — ariondzwa maziva ga nine yao na kuandza kazi ya kuishi — anazikpwa kpwenye kizingiti cha mryango wa azazi, akiikpwa phephi na nyumba ariyoimanya kpwa muda mfupi. Tofauti hizi si za kiholela. Zinaonyesa uelewano wa hatua kpwa hatua wa vira mwana arivyoindzira ulimwenguni, na zinahakikisha kukala mazishi ganatambua asili maalum ya chila hasara.
Mwendo wa Goma na Sengenya ya Mazishi
Chifo kahi ya Adigo tachishughulikiwa kpwa unyamala. Sengenya — ngoma kulu ya sherehe ya Chidigo — inatsukula umbo maalum kpwenye mazishi, mienendo yakpwe na nyimbo zake zikibadilishwa kubeba uzito wa sonono na ujumbe wa ario moyo kpwa afu. Mwendo wa goma kpwenye mazishi una madhumuni maalum: unafahamika kukala ni njia ya kurisa akareni, ya kuongoza na afu, ya kudumisha uhusiano kahi ya ulimwengu wa ario moyo na ulimwengu wa ario atangulia.
Sengenya ya mazishi si burudani. Ni mawasiliano — mazungumzo ganagohendwa kpwa mdundo, mwendo, na wimbo kahi ya jamii ya ario moyo na ulimwengu wa akareni. Ngoma zinagomba. Avini anasogea. Nyimbo zinabeba ujumbe wa sonono, wa heshima, wa kuagana, na wa uhusiano unaoenderera kahi ya afu na ario moyo. Kpwenye mwendo wa goma, jamii inatekeleza imani yakpwe kukala chifo si kukatika ela mabadiliko — kukala afu taapotere ela ahamire mahali ambapo bado anaweza kusikira, bado kuphokerera, bado kuathiri maisha ga ario arichire nyuma.
Swali ra Vigango
Kahi ya jamii nyinji za Amijikenda, vigango — nguzo ndefu za mbao za ukumbusho zirizochongolwa kpwa umbo ra chibinadamu — zinasimamishwa kuheshimu atu muhimu ariofwa. Kahi ya Adigo arioislamu, ela, mila hii kpwa kawaida taihendeki. Marufuku ya Chiislamu dhidi ya sanamu za uwakilishi kpwa chipimo chikulu imekandamiza mila ya vigango kahi ya Adigo, ambao ameyaphokerera mafundzo ya Chiislamu kpwa undani zaidi kuriko majirani ao angine a Amijikenda.
Ela wasomi anaona kukala hii si picha kamili. "Uhusiano na mila za chizamani dza uhuishaji na kuabudu akareni bado una ushawishi mkpwulu zaidi kpwa jamii ya Adigo kuriko Uislamu," mtafiti mmwenga anaona. Adigo anji ario na umiri wa zaidi ya miaka mirongo mine anahenda chira wasomi anachokieleza kukala "Uislamu wa kienyeji" — aina ya imani inayojumuisha heshima kpwa akareni, mila za uganga wa chimila, na imani za kiroho zirizotangulia Uislamu phamwenga na ibada rasmi ya Chiislamu. Mila za chifo ni mojawapo ya sehemu ambazo tabaka hiri rinaonekana zaidi — ibada za mazishi za Chiislamu dzulu ya uso, ufahamu wa akareni ukienderera tsini.
Wajibu wa Jamii
Pengine chipengele muhimu zaidi cha mila za chifo za Chidigo ni chira zinachofichua kuhusu uelewano wa jamii kuhusu yenyewe. Chifo si dzambo ra faragha. Ni wajibu wa jamii. Mutu anaphofa, jamii inatarajiwa kuitikia — kutembelera, kurehera chakurya, kuvoyo, kuomboleza, kusaidia. Mataradzio higa si ga hiari. Mutu anayeshindwa kuhudhuria mazishi ga jirani, ambaye karehera chakurya kpwa nyumba iriyofiwa, ambaye kavoyo kpwa mufu — mutu dza uyu akashindwa kpwenye wajibu wakpwe wa msingi wa kijamii.
Wajibu uhu unaenea zaidi ya chipindi cha maombolezo ya mwandzo. Dzina na matendo ga mufu ganakaririwa na kuheshimiwa kpwenye mavoyo ga ukumbusho. Nyumba inaenderera kuphokerera vitemberero na msada. Kumbukumbu ya jamii kuhusu afu inadumishwa, si kpwa makaburi au maandishi ela kpwa neno rinagogombwa — kpwa madzina ganagokudiwa, hadisi zinazogombwa, mavoyo ganagotolwa siku sabaa, siku mirongo mine, na chila maadhimisho bada ya hipho.
Chifo Chinachofichua Chitu Gani
Mwishowe, vira jamii inavyoshughulikia chifo vinafichua chira inachoamini kpwa undani zaidi kuhusu maisha. Mila za Adigo — mazishi ga phapho hipho, kurisa kpwa phamwenga, maombolezo ga siku mirongo mine, mavoyo, sengenya, goma, kuangaliya kpwa makini vira na mahali atu a tofauti anavyozikpwa — zinafichua jamii inayoamini kukala kahana mutu ariye mwenye-yakpwe kpweli kpweli. Kukala mphaka kahi ya ario moyo na afu si ukuta ela ni utando. Kukala wajibu wa jamii tauishira kaburini. Na kukala chila uhai wa mutu, kula kpwa pumuzi yakpwe ya kpwandza hadi ya mwisho na zaidi, si wa mutu mwenye-yakpwe ela wa atu ariokusanyika kuukaribisha, kuurera, kusherehekea mipito yakpwe, na mwishowe, kuubeba hadi kaya.