Dunia Mbiri za Chishariya kpwa Jamii Mmwenga
Adigo ndio kundi rakpwe macheye renye Aislamu anji kahi ya atu tisiya a Amijikenda. Piya ndio kundi renye mila kali zaidi za uphande wa nine. Mambo gano mairi ganareha kuvutana ambako kukahenda jamii ya Adigo ikale dza irivyo kpwa karne nyinji, na kunaenderera kuamua maamuzi ga ndani zaidi ga maisha ga mbari: ani anarithi, ani ana mamlaka dzulu ya ana, na ni shariya ya ani inayohumirwa ndowa ichimala au mkpwulu wa mbari achifwa.
Shariya ya mbari ya Chiislamu, iriyodzengbwa dzulu ya Kurani na Hadithi, kpwa musingi ni ya uphande wa ise. Ise ndiye mkpwulu wa nyumbaye. Anae ndio arithie. Anae alume anaphokera seemu ya urithi mara mbiri ya seemu ya anae achetu. Mchewe anaphokera seemu mwenga kpwa nane ya malize ichikala kuna ana. Aphu (mjomba) — iye ariye kahi-kahi ya desturi ya uphande wa nine ya Adigo — kana nafasi yoyosi rasmi kpwa mfumo wa shariya ya Chiislamu.
Desturi ya uphande wa nine ya Adigo, iriyodzengbwa dzulu ya mfumo wa fuko, inahenda kazi kpwa kanuni zirizo chinyume kabisa. Mwana ni wa ukoo wa nine. Mali inaphiya kpwa ana a ndugu achetu. Aphu, si ise, ndiye mwenye mamlaka makulu ga chilume dzulu ya ndowa ya mwana na wajibuwe wa ukoo. Ana a mlume taarithi kula kpwakpwe ela kula uphande wa nine wao.
Kpwa karne tahu au zaidi, Adigo akaishi ndani ya mifumo yosi miiri kpwa wakati mmwenga.
Mabadiliko ga Pore-Pore
Kuinjira kpwa Chiislamu kahi ya Adigo takuyakala dzambo ra ghafla. Yakala kazi ya pore-pore iriyoenderera kpwa karne, ichihenda upesi zaidi karne ya kumi na tisiya na ya mirongo miiri, wakati mitandao ya biashara ya pwani, makundi ga Chisufi, na mpangilio wa utawala wa chikoloni zosi zasukuma kpwa uphande mmwenga. Chiislamu chiriphokala si imani bahi ela utambulisho wa jamii — kukala Mdigo kuriphokala kunamaanisha zaidi na zaidi kukala Mwislamu — kanuni za urithi wa uphande wa ise za Sharia zaandza kusukuma mila za uphande wa nine zirizokala zinaimirira mali za Adigo kpwa vizazi.
Mabadiliko tagayakamilika. Garienderera kpwa njira tafwauti kpwa phatu tafwauti — upesi zaidi kpwa midzi mikulu na pwani, phatu phenye uhusiano wa nguvu na chisomo cha Chiislamu cha Chiswahili, na pore-pore kpwa phatu pha bara ambapho mfumo wa kaya na mamlaka ga azehe ga chimila gasala na nguvu. Chila mbari yaamua ilunge mfumo uphi, mara nyinji kulungana na aina ya mali, nguvu ya vifungo vya uphande wa nine kpwa mbari iyo, na vira atu ahusikao arivyokala na imani na ujasiri.
Kugaluzwa ni Akoloni
Utawala wa chikoloni wa Chingereza wenjereza seemu ya hahu ya chishariya kpwa hali iriyokala tayari ni ngumu. Mahakama za chikoloni zamanya urithi wa uphande wa ise dza musingi — zichionyesa dhana za shariya ya kawaida ya Chingereza, na piya vira atawala a chikoloni arivyokala anaelekea kulunga mifumo ya shariya ya Chiislamu, iriyokala ikaandikpwa na kpwa hivyo yaelewekana ni ofisi za chikoloni kpwa njira ambayo desturi ya uphande wa nine taiyaelewekana.
Kpwa achetu a Adigo, mfumo wa mahakama za chikoloni wakala pigo mara mbiri. Desturi ya uphande wa nine yaapha achetu haki za muhimu za mali kutsupira tsi ya konho na nafasi yao ndani ya fuko. Ela haki zino zakala za chimila — taziyaandikpwa, zalungwa kpwa makubaliano ga jamii na mamlaka ga azehe, na taziyaonekana kpwa mfumo wa shariya wa chikoloni. Makondo ga urithi gachifika kpwa mahakama za chikoloni, mahakama zahumira kanuni za uphande wa ise, na madai ga achetu ga uphande wa nine gaangamika.
Jibu ra Achetu ra Chimkakati
Jibu ra achetu a Adigo kpwa kubanangika kuku kpwa hakize rinaonyesa kukala amanya vinono mbinu za chishariya. Achetu anjina agaluka Aislamu kpwa makusudi ili kuphaha haki za urithi. Uku takuyakala uamuzi wa chiroho — au si uamuzi wa chiroho bahi. Wakala uamuzi wa chishariya. Shariya ya urithi ya Chiislamu, hata kala ni ya uphande wa ise, yaahakikishira achetu seemu maalum: mwana mchetu ariphokera nusu ya seemu ya mwana mlume, mche ariphokera seemu mwenga kpwa nane ya mali ya mlumewe. Seemu zino zikaandikpwa kpwa shariya, zaweza kutekelezwa kpwa mahakama za Kadhi, na zaterywa ni mamlaka ya shariya ya Chiislamu.
Kpwa achetu ambao haki zao za chimila za uphande wa nine zikala zinabanangwa ni mahakama za chikoloni zirizokahala kuzimanya, kugaluka Aislamu kpwaapha nafasi ya kudzitetea zaidi. Dzambo rino rakala ra ajabu: achetu atsama kula mfumo wa chimila uriowapha zaidi (uwezo wosi dzulu ya tsi ya konho) kuphiya mfumo wa chidini uriowapha chidide (seemu zirizopimwa) — kpwa sababu chiasi chidide chaweza kutekelezwa na chiasi chikulu tachiyaweza.
Kazi ya Kadhi Mkpwulu
Kuvutana kahi ya desturi ya uphande wa nine na shariya ya Chiislamu kpwakala kukulu hata kukahitaji kuinjira kahi rasmi kpwa chiwango cha dzulu zaidi cha mahakama za Chiislamu za Kenya. Kadhi Mkpwulu wainjira kahi ili kuika mifumo ya urithi kpwa ana a ndowa za imani mbiri — kesi ambapho mvyazi mmwenga walunga desturi ya uphande wa nine na wanjina walunga shariya ya Chiislamu, ambapho swali ra kukala ni mfumo uphi unaohumirwa takuyakala wazi kpweli.
Kuinjira kahi kuku kpwahenda mifumo ya kutsanganya iriyojeza kusawazisha kanuni za urithi wa Chiislamu na ukpweli wa jamii ambamo vifungo vya uphande wa nine virienderera kukala vya lazima kpwa chisomo hata phatu viriphoangamiza nguvu ya chishariya. Maamuzi ga Kadhi Mkpwulu gamanya chira ambacho jamii tayari yamanya: kukala Adigo taayaweza bahi kutsambula mfumo mmwenga na kuricha wanjina. Chimila cha uphande wa nine chakala chikainjira ndani sana kpwa utambulisho hata chisiweze kubatilishwa kpwa amri, na shariya ya Chiislamu yakala ya muhimu sana kpwa imani hata isiweze kupuzwa.
Mazungumzo ga Chisasa
Rero, mbari ya Adigo yenye kondo ra urithi inatsupira mifumo mihahu ya chishariya kpwa wakati mmwenga. Shariya ya chiraia ya Kenya — hasa Shariya ya Urithi — inapha mfumo wa serikali. Shariya ya Chiislamu, inayoimirirwa kutsupira mahakama za Kadhi, inapha mfumo wa chidini. Na desturi ya uphande wa nine, inayolungwa kpwa sababu ya vira jamii inavyotazamiya na mamlaka ga azehe badala ya mahakama rasmi, inapha mfumo wa chisomo.
Kpwa kpweli, mara nyinji matokeo ganakuluphira kondo rinafika baraza riphi. Kesi inayophiya mahakama ya hakimu indalunga Shariya ya Urithi. Kesi inayophiya mahakama ya Kadhi indalunga Sharia. Kesi inayomalwa ndani ya jamii — kutsupira azehe achipatanisha, aphu anayeishimiwa achiinjira kahi, au mali ya mbari ichiganywa kimya-kimya kabla mutu yeyesi kadzangbwefikiriya kuphiya mahakamani — inaweza kulunga desturi ya uphande wa nine kabisa.
Njira ya kawaida zaidi ni kuhenda chitu chinachofwaha, si kulunga kanuni. Mbari zinahala kula kpwa mfumo wowosi unaoterya kpwa haja ya wakati hinyo. Ise anaweza kulunga urithi wa Chiislamu kpwa malize rasmi — nyumbaye, akauntiye ya benki, tsiye iriyoandikpwa — achiricha desturi ya uphande wa nine iimirire kuganya mali ya jadi ya mbari. Nine anaweza kuhumira hakiye ya Chiislamu ya seemu maalum ya mali ya mlumewe na wakati hinyo hinyo achihakikisha kukala tsiye ya konho inaphiya kpwa anae achetu kulunga chimila cha uphande wa nine.
Chira Ambacho Takuna Mfumo Unaochigbwira
Ukpweli wa ndani zaidi ni kukala shariya ya Chiislamu wala desturi ya uphande wa nine, chila mmwenga bila wanjina, tachiweza kugbwira ukpweli wosi wa maisha ga mbari ya Adigo. Adigo taaona mfumo wao wa urithi dza kondo kahi ya kanuni mbiri ngumu. Anauona dza wajibu, kuaminiana, na matazamio ganayoingiliana ambago ni lazima gasawazishwe kpwa chila kesi. Fuko rinamweha uphande mmwenga. Msikiti unamweha uphande wanjina. Mahakama ya kaunti inamweha uphande wa hahu. Na mbari — atu enye ahusikao, na uhusiano wao, lawama zao, na mahitaji gao — inaphaha njiraye yenye kutsupira kahi-kahi.
Kuweza kugaluka kuku kpwa kuhenda chinachofwaha si kushindwa kpwa mfumo wowosi. Ni dzambo ra chipekee ra mpangilio wa chijamii wa Adigo — kuweza kugbwira mifumo miiri inayopingana kpwa wakati mmwenga na kuphaha njira zinazohenda kazi ndani ya kuvutana kuko. Ni kpwa ovyo, takuna utaratibu, na wakati wanjina takuna haki. Ela kukaterya Adigo kutsupira karne za mabadiliko ga chishariya na ga chidini bila kubananga chimila cha uphande wa nine wala imani ya Chiislamu ambayo ikakala ya muhimu kpwa utambulisho wa Adigo.