Mifumo Miiri, Familia Mwenga
Mfumo wa urithi wa Adigo umejengwa dzulu ya kanuni inayochanganya ageni: mutu anarithi kupitshi nine na ise, ela kula kpwa aina tofauti za mali na chini ya sheria tofauti. Mashamba ga mafuko — mashamba ga ukoo wa nine — ganashikiliwa kpwa phamwenga ni fuko na kupishishwa kpwa ana a lumbwe: kpwa awa. Mashamba ga mbari — mashamba ga ukoo wa ise — ganaundwa mutu mmwenga anapho fyeka msitu na kupishishwa ndani ya mbari yakpwe.
Konho na Dzumbe
*Konho* — ardhi ya nine — irikala mali ambayo achetu arikala na "udhibiti kamili na uhuru." *Dzumbe* — ardhi ya ise — irikala chini ya udhibiti wa mulume wakati wa maisha gakpwe. Ela urithi wakpwe urifuata muundo usiotarajiwa: bada ya chifo cha mutu, dzumbe yakpwe tairi pishishwa kpwa ana akpwe mwenye ela kpwa ana a alumbwe akpwe.
Changamoto ya Chiislamu
Sheria ya Chiislamu ya urithi inapingana mwenga kpwa mwenga na mfumo wa fuko. Chini ya desturi ya uphande wa nine, ana a mutu taari rithi kula kpwakpwe. Chini ya sheria ya Chiislamu, arikala arithi akpwe akulu. Mgongano tauri zalisha ushindi safi kpwa mfumo wowosi — badalakpwe urizalisha kuishi phamwenga kpwa mazungumzo.
Chinacho sala
Taratibu rasmi za urithi wa uphande wa nine zimebadilishwa sana ni sheria ya Chiislamu na ya kiraia kpwa mahakama za Kenya. Ela maadili ga musingi tagajapotea. Nine bado anapisha mali kpwa ana ao kpwa njira isiyo rasmi. Mjomba bado anachangia ustawi wa awa akpwe.
Mfumo urikala na mantiki ya ndani iriyolipa uwekezaji wa ukoo. Mulume ariyewekeza kazi na rasilimali kpwa ana a lumbwe akpwe — ariyetumika dza mjomba wa kuaminika — arikala anawekeza kpwa atu ambao angerithi mali yakpwe yenyewe. Ana a lumbwe akpwe arikala na manufaa ya moja kpwa moja ya mali ya kuendelea na uhusiano na mjomba wao. Mfumo wa urithi wa uphande wa nine taurikala tu kanuni ya ani anapata tsi. Irikala injini ya kiuchumi iriyoendesha uhusiano wa mjomba-mphwa, ambao unaweza kusemwa kukala ni kifungo cha ukoo muhimu zaidi kpwa jamii ya chimila ya Adigo.
Changamoto ya Chiislamu
Chiislamu charifika ph'wani ya Adigo kupitshi mawasiliano ga biashara na mitandao ya Chisufi kuandza karne ya kumi na saba na kuenderera, na chikakala imani kulu kufikira karne ya mirongo miiri. Phamwenga na icho zirikudza sheria za urithi za Sharia ambazo ni za uphande wa ise kpwa musingi: mali ya mutu inapisha hasa kpwa ana akpwe alume na achetu (alume akipokera mara mbiri ya sehemu ya achetu), muche akpwe anapokera sehemu iriyowekwa, na ukoo wa nine tauna nafasi yoyosi.
Hiri riraunda mgongano wa moja kpwa moja na mfumo wa fuko. Chini ya desturi ya uphande wa nine, ana a mutu taari rithi kula kpwakpwe — aririthi kula uphande wa nine wao. Chini ya sheria ya Chiislamu, arikala arithi akpwe akulu. Chini ya desturi ya uphande wa nine, ana a lumbwe a mutu arikala arithi akpwe a asili. Chini ya sheria ya Chiislamu, taari kala na dai ra urithi kabisa.
Mgongano tauriri zalisha ushindi safi kpwa mfumo wowosi. Badala yakpwe, urizalisha kuishi phamwenga kpwa mazungumzo ambako kunatofautiana kula familia hadi familia, kula kijiji hadi kijiji, na kula chizazi hidi chizazi. Baadhi ya familia zinafuata urithi wa Chiislamu kpwa ukali. Baadhi zinafuata desturi ya uphande wa nine. Nyinji zinahenda kazi kpwa chiwango cha kahi cha chiutendaji: sheria ya Chiislamu inasimamia ugawaji rasmi wa mali, hasa wakati mali inapisha kupitshi mahakama, wakati matarajio ga uphande wa nine ganasimamia uhamisho usio rasmi, upatikanaji wa tsi ya familia, na ugawaji wa mali inayohamishika.
Kubadilishwa kpwa Chimkakati kpwa Achetu
Mojawapo ya mienendo inayofunua zaidi kpwa mgongano kahi ya urithi wa uphande wa nine na Chiislamu irikala kubadilishwa kpwa chimkakati kpwa achetu kukala Aislamu. Kpwa mfumo wa uphande wa nine, achetu arikala na haki muhimu za mali kupitshi tsi ya konho na nafasi yao ndani ya fuko. Ela haki hizi zirikala za chimila — tazirikala na nafasi kpwa mahakama za chikoloni au bada ya ukoloni. Sheria ya Chiislamu, ingawa ya uphande wa ise, irahakikishia achetu sehemu mahususi za urithi: mwana mchetu aripokera nusu ya sehemu ya mwana mulume, muche aripokera mwenga wa nane wa mali ya mulumewakpwe (achikala kuna ana).
Kpwa achetu ambao haki zao za urithi wa uphande wa nine zirikala zikimomonyolewa ni mahakama za chikoloni zirizoitambua madai ya uphande wa ise pekee, kubadilika kukala Mwislamu kunaweza kukala chitendo cha chimkakati cha kudzirinda. Kpwa kubadilika, muchetu aripata ufikiaji wa mfumo wa kisheria uriowekwa ambao, ingawa si mkarimu dza mfumo wa uphande wa nine kpwa hali yakpwe nono, urikala unatekelezeka zaidi kuriko madai ga chimila kpwa mahakama rasmi. Achetu aribadilika kukala Aislamu kpwa sehemu ili "kupata haki zao za urithi" — si kpwa sababu Chiislamu charitoa zaidi, ela kpwa sababu charitoa chitu ambacho mfumo wa chimila unaopungua taurikala unaweza tsena kuhakikisha.
Kuingilia Kahi kpwa Kadhi Mkulu
Mvutano kahi ya mifumo miiri ya urithi urikala mkulu wa kutosha kuhitaji kuingilia kahi rasmi. Kadhi Mkulu — mamlaka ya dzulu zaidi ya chimahakama ya Chiislamu ya Kenya — ariingilia kahi kuanzisha haki za urithi kpwa ana a ndoa za imani mchanganyiko, kuunda mfumo wa mseto uriojaribu kusawazisha kanuni za urithi wa Chiislamu na ukpweli wa jamii ambayo vifungo vya uphande wa nine virienderera kukala vya lazima chitamaduni hata phatu viripho poteza nguvu ya kisheria.
Chinachosala
Taratibu rasmi za urithi wa uphande wa nine zimebadilishwa kpwa kiasi kikulu ni sheria ya Chiislamu na ya kiraia kpwa mahakama za Kenya. Lungo ra urithi ra Adigo rero rindaamuriwa kulingana na Sharia au Sheria ya Urithi, si kulingana na desturi ya fuko. Ela maadili ga musingi tagajapotea. Anina bado anapishisha mali kpwa ana ao kpwa njira isiyo rasmi. Mjomba bado anachangia ustawi wa awa akpwe. Matarajio kukala wajibu wa ndani zaidi wa mutu ganafuata uphande wa nine ganaendelea kpwa maisha ga chila siku hata phatu ambapo tagashikilii tsena kisheria.
Mfumo wa urithi wa pande mbiri — mashamba ga mafuko phamwenga na mashamba ga mbari, konho phamwenga na dzumbe — unaweza usihende kazi tsena dza mfumo rasmi wa kisheria. Ela unasala umeingizwa kpwa uelewa wa Adigo wa tsi inamanisha utu, ani ni wa ani, na wajibu gani familia inaiikira. Dai ra fuko dzulu ya mali rinaweza kukala rimedhoofika. Dai rakpwe dzulu ya utambulisho tariradhoofika.