Mifumo Miiri, Mbari Mmwenga
Mfumo wa urithi wa Adigo ukadzengbwa dzulu ya kanuni isiyoeleweka ni ajeni ariozoea urithi wa uphande mmwenga bahi: mutu anarithi kutsupira nine na ise, ela kula kpwa aina tafwauti za mali na kpwa shariya tafwauti. Uku si kupingana — ni mfumo wa uphande mbiri uriotengezwa kpwa karne nyinji, ambamo fuko ra uphande wa nine na mbari ya uphande wa ise chila chimwenga chinaimirira seemuye ya mali, wajibu, na utambulisho.
Kuelewa urithi wa Adigo kunahitaji kuelewa tafwauti ya musingi kahi ya aina mbiri za tsi. Mashamba ga mafuko — minda ya ukoo wa nine — ganagbwirwa phamwenga ni fuko na kutsapizwa kpwa ana a ndugu achetu: kpwa awa, ana a ndugu kutsupira uphande wa nine. Mashamba ga mbari — minda ya ukoo wa ise — ganahendwa mlume mmwenga achifyeka tsaka ambaro taridzangbwerimwa, na ganatsapizwa ndani ya mbariye, mbari ya uphande wa ise. Aina ya kpwandza ya tsi ni ya kare, ya phamwenga, na inafungbwa na utambulisho wa fuko. Ya phiri ni ya sasa, ya mutu mmwenga, na inafungbwa na kazi ya mlume fulani.
Konho na Dzumbe — Kuganywa kpwa Tsi kpwa Alume na Achetu
Ndani ya aina zino kulu, Adigo amanya tafwauti yanjina iriyoika nguvu ya chiuchumi ya muhimu kpwa mikpwono ya achetu. Konho — tsi ya nine — yakala mali ambayo achetu akala nayo "uwezo wosi na uhuru." Uku takuyakala umiliki wa dzina bahi. Achetu aimirira konho yao, aamua cha kuphanda, amiliki mavuno, na atsapiza tsi kpwa ana ao kulungana na desturi ya uphande wa nine.
Dzumbe — tsi ya ise — yakala kpwa mkpwono wa mlume wakati wa maishage. Ela urithiwe walunga njira isiyotazamiwa ni ajeni: bada ya chifo cha mlume, dzumbeye taiyatsapizwa kpwa anae iye mwenye ela kpwa ana a nduguze achetu — awae — kpwa sababu kpwa mfumo wa uphande wa nine, aya ndio ariokala nduguze za phephi zaidi ndani ya fukore. Ana a mlume akala a fuko ra nine ao, si rakpwe. Akala andarithi kula uphande wa nine wao, si kula kpwa ise.
Musingi wa Karne ya Kumi na Tisiya
Picha ya wazi zaidi ya chihistoria ya mfumo uhu inakpwedza kula kpwa maandiko ga asomi ga karne ya kumi na tisiya, ganayoonyesa kanuni iriyohusu alume na achetu: "ana a jinsia zosi mbiri kawaida taayarithi kula kpwa ise ao ela kula kpwa nine ao, wawa ao, aphu ao (mjomba), au fuko rao." Uku takuyakala dzambo ra ajabu au desturi ya atu achache. Wakala mpango wa kawaida — musingi uriokala unaimirira vira mali nyinji zirivyokala zinatsapizwa kpwa jamii ya Adigo kabla shinikizo mbiri za Chiislamu na shariya za chikoloni kuandza kugaluza mambo.
Mfumo uhu wakala na mantiki ya ndani iriyoriphira mlume kutiya nguvu kpwa ndugu. Mlume ariyeterya kpwa kazi na mali ana a nduguye mchetu — ariyekala aphu wa kuaminika — wakala anaterya atu ambao andarithi malize iye mwenye. Ana a nduguye mchetu akala na fwaida ya mali mwenga kpwa mwenga ya kuenderera kuhusiana na aphu wao. Mfumo wa urithi wa uphande wa nine takuyakala kanuni bahi ya ani anaphaha tsi. Wakala nguvu ya chiuchumi iriyoendesha uhusiano wa aphu na muwa, ambao unaweza kugombwa kukala ndicho chifungo cha ukoo cha muhimu zaidi kpwa jamii ya chimila ya Adigo.
Changamoto ya Chiislamu
Chiislamu chafika pwani ya Adigo kutsupira biashara na mitandao ya Chisufi kuandza karne ya kumi na sabaa na kuenderera, na chikakala imani kulu kufikira karne ya mirongo miiri. Phamwenga na chicho zakpwedza shariya za urithi za Sharia ambazo kpwa musingi ni za uphande wa ise: mali ya mlume inaphiya hasa kpwa anae alume na achetu (alume achiphokera seemu mbiri za achetu), mchewe anaphokera seemu maalum, na ukoo wa nine takuna nafasi yoyosi.
Dzambo hiri rareha kugongana kpwa mwenga kpwa mwenga na mfumo wa fuko. Kpwa desturi ya uphande wa nine, ana a mlume taayarithi kula kpwakpwe — arithi kula uphande wa nine wao. Kpwa shariya ya Chiislamu, ndio arithie akulu. Kpwa desturi ya uphande wa nine, ana a nduguye mchetu ndio arithie a chienyeji. Kpwa shariya ya Chiislamu, taayakala na dai ra urithi kabisa.
Kugongana kuku takuyareha ushindi kpwa mfumo wowosi. Badalaye, kpwareha kusagala phamwenga kpwa mazungumzo, dzambo rinaroganyika kula mbari hadi mbari, kula chidzidzi hadi chidzidzi, na kula chizazi hadi chizazi. Mbari zanjina zinalunga urithi wa Chiislamu kpwa ukali. Zanjina zinalunga desturi ya uphande wa nine. Nyinji zinahenda kazi kahi-kahi kpwa kuhenda chinachofwaha: shariya ya Chiislamu inaimirira kuganya mali rasmi, hasa wakati mali inaphiya mahakamani, na matazamio ga uphande wa nine ganaimirira kutsapiza kusiko rasmi, kuphahikana kpwa tsi ya mbari, na kuganya mali inayotsamika.
Achetu Kugaluka Aislamu kpwa Makusudi
Dzambo mmwenga rinaroonyesa sana vira urithi wa uphande wa nine na wa Chiislamu vyagongana ni achetu kugaluka Aislamu kpwa makusudi. Kpwa mfumo wa uphande wa nine, achetu akala na haki za muhimu za mali kutsupira tsi ya konho na nafasi yao ndani ya fuko. Ela haki zino zakala za chimila — taziyakala na nafasi kpwa mahakama za chikoloni au za bada ya ukoloni. Shariya ya Chiislamu, hata kala ni ya uphande wa ise, yaahakikishira achetu seemu maalum za urithi: mwana mchetu ariphokera nusu ya seemu ya mwana mlume, mche ariphokera seemu mwenga kpwa nane ya mali ya mlumewe (ichikala kuna ana).
Kpwa achetu ambao haki zao za urithi wa uphande wa nine zakala zinabanangwa ni mahakama za chikoloni zirizokala zinamanya madai ga uphande wa ise bahi, kugaluka kukala Mwislamu kpwakala dzambo ra makusudi ra kudzirinda. Kpwa kugaluka, mchetu waphaha mfumo wa chishariya uriokala ukaandikpwa ambao, hata kala taukala mkarimu dza mfumo wa uphande wa nine wakatiwe mnono, wakala unaweza kutekelezwa zaidi kuriko madai ga chimila kpwa mahakama rasmi. Achetu agaluka Aislamu kpwa seemu ili "kuphaha haki zao za urithi" — si kpwa sababu Chiislamu chaapha zaidi, ela kpwa sababu chaapha chitu ambacho mfumo wa chimila uriokala unabanangika taukala unaweza tsona kuchihakikisha.
Kuinjira Kahi kpwa Kadhi Mkpwulu
Kuvutana kahi ya mifumo miiri ya urithi kpwakala kukulu hata kukahitaji kuinjira kahi rasmi. Kadhi Mkpwulu — mamlaka ga dzulu zaidi ga mahakama za Chiislamu za Kenya — wainjira kahi ili kuika haki za urithi kpwa ana a ndowa za imani mbiri, achihenda mfumo wa kutsanganya uriojeza kusawazisha kanuni za urithi wa Chiislamu na ukpweli wa jamii ambamo vifungo vya uphande wa nine virienderera kukala vya lazima kpwa chisomo hata phatu viriphoangamiza nguvu ya chishariya.
Chinachosala
Taratibu rasmi za urithi wa uphande wa nine zikahalwa phahaliphe kpwa chiasi chikulu ni shariya ya Chiislamu na ya chiraia kpwa mahakama za Kenya. Kondo ra urithi ra Adigo rero rindalunga Sharia au Shariya ya Urithi, si desturi ya fuko. Ela maadili ga musingi tagadzangbweangamika. Anina bado anaapha ana ao mali kpwa njira isiyo rasmi. Aphu bado anaaterya awa ao. Matazamio kukala wajibu wa ndani zaidi wa mutu unalunga uphande wa nine ganaenderera kpwa maisha ga chila siku hata phatu ambapho tagagbwirika tsona kpwa chishariya.
Mfumo wa urithi wa uphande mbiri — mashamba ga mafuko kanda-kanda na mashamba ga mbari, konho kanda-kanda na dzumbe — unaweza usihende kazi tsona dza mfumo rasmi wa chishariya. Ela uchere kukala ndani ya vira Adigo anavyoelewa maana ya tsi, ani ni wa ani, na wajibu uphi mbari inaouika. Dai ra fuko dzulu ya mali rinaweza kukala rikadhoofika. Daire dzulu ya utambulisho taridzangbwedhoofika.