Mutu wa Muhimu Zaidi kpwa Maisha ga Mwana
Kpwa jamii nyinji, ise ndiye mwenye mamlaka makulu ga chilume kpwa maisha ga mwana. Kahi ya Adigo, nafasi iyo ni ya mutu wanjina kabisa: aphu (mjomba), nduguye mlume nine. Aphu ni daraja kahi ya mwana na fuko rao, mutu anayeimirira kazi ya ukoo wa nine ya kutiya nguvu kpwa chizazi chinachokpwedza. Kpwa mfumo wa jadi, mamlaka ga aphu dzulu ya mwana gaweza kuzidi ga ise kpwa chila dzambo ra muhimu: ndowa, urithi, kumala makondo, na kutsapiza utambulisho wa ukoo.
Hino si dzambo ra asomi bahi au mabaki ga dunia iriyoangamika. Uhusiano wa aphu uchere kukala mwenga wa mambo ganayoonyesa ukoo wa Adigo — ukagaluzwa, ukapatanwa, wakati wanjina ukaphunguzwa ni mifumo yanjina ya mamlaka, ela taudzangbwehalwa phahaliphe kabisa. Uchitaka kuelewa mpangilio wa jamii ya Adigo, ni lazima uelewe aphu.
Kazi za Aphu
Maandiko ga asomi ganaeleza wazi kazi za jadi za aphu. Aphu wakala na kazi ya kurera ana a nduguye mchetu — si kpwa maana ya chila siku ya kuarisa na kuapha phatu pha kulala (iyo yakala kazi ya nyumba ya ise), ela kpwa maana ya ndani zaidi ya kuahenda akale atu a fuko rao. Aphu waripha gharama za ndowa na za talaka awae ariphokala anazihitaji. Wakala na mamlaka ga kualoza ana — uwezo ambao kpwa jamii za uphande wa ise ni wa ise macheye. Ndiye ariyemripha mahari muwawe asiye na ise ariphokala anaihitaji.
Kpwa ufupi, aphu ndiye ariyekala mwenye mamlaka makulu ga chilume dzulu ya mwana. Kondo richizuka kahi ya ise wa mwana na aphuwe, mara nyinji dai ra aphu rashinda — kpwa sababu kpwa mfumo wa uphande wa nine, mwana wakala wa fuko ra aphu, si ra ise. Ise wakala mutu wa muhimu kpwa maisha ga chila siku ga mwana, ela aphu ndiye ariyemuunganisha mwana na mifumo ya ndani zaidi ya utambulisho na wajibu.
Mantiki ya Mfumo
Mamlaka ga aphu tagayakala ga bahati. Gakala matokeo ga mfumo wa urithi wa uphande wa nine. Mali ya mlume taiyaphiya kpwa anae iye mwenye ela kpwa ana a nduguye mchetu — kpwa awae. Hino yamaanisha kukala aphu wakala na fwaida ya mali mwenga kpwa mwenga kpwa awae: ao ndio atu ambao andarithi malize, andarima tsiye, na andaenderera na wajibuwe ndani ya fuko. Kpwa kutiya nguvu kpwa ana a nduguye mchetu — kpwa kuariphira mahari, kualongoza kpwa ndowa zao, na kuafundza hadi akale atu azima — aphu wakala anatiya nguvu kpwa arithie iye mwenye.
Kpwa uphande wanjina, ana a mlume iye mwenye andarithi kula kpwa aphu wao — nduguye mlume nine ao. Mali ya ise yatsupa anae kabisa na kuphiya kpwa uphande wa nduguye mchetu. Uku kpwahenda mfumo wa kutiya nguvu kutsupa vizazi ambamo chila mlume wakala na fwaida kpwa makundi mairi ga ana: anae iye mwenye (ambao waarera) na ana a nduguye mchetu (ambao andamrithi). Uhusiano wa ise na mwana wakala wa kurera na kumendza chila siku. Uhusiano wa aphu na muwa wakala wa wajibu wa mfumo na urithi wa mali.
Aphu na Ndowa
Labuda dzambo rinaroonyesa zaidi mamlaka ga aphu ni kazie kpwa mazungumzo ga ndowa. Kpwa jamii nyinji za Adigo, aphu — si ise — ndiye ariyekala na uwezo wa kumloza muwawe. Mazungumzo ga mahari gamuhusisha aphu dza mutu wa muhimu. Ndowa taiyaweza kuenderera bila aphu kukubali. Na ndowa ichimala, aphu ndiye ariyeimirira talaka na kuhakikisha kukala mapatano gakala ga haki kpwa muwawe.
Dzambo hiri rahenda ndowa za Adigo zikale za chipekee. Mchumba kayakala anahitaji kukubaliwa ni ise wa bibi arusi bahi. Wahitaji kukubaliwa ni aphuwe — mutu ariyemmanya bibi arusi hangu kuvyalwa, ariyekala na moyo wa kurinda fwaida ya fukore, na ambaye andasala na kazi ya kumrinda hata bada ya ndowa. Kuinjira kpwa aphu kpwamaanisha kukala mchetu wa Chidigo ariyeinjira ndowani wakala na mtetezi wa chilume mwenye nguvu ambaye uaminifuwe wakala kpwa uphande wa nine wa mchetu, si kpwa mbari ya bwana arusi.
Mazungumzo ga Ise na Aphu
Uhusiano kahi ya ise wa mwana na aphu wakala si lazima wa uadui, ela kpwa asili wakala mgumu. Ise wamrisa mwana, wampha phatu pha kulala, na wamrera chila siku. Aphu wakala na mamlaka ga mwisho dzulu ya ndowa ya mwana, urithiwe, na utambulisho wa ukoo. Alume osi airi akala na madai ga haki dzulu ya mwana kuaamini na kuasikiza. Kondo zaweza kuzuka kpwa sababu ya muundo hinyo.
Kpwa kpweli, mbari nyinji zatsupira uwili uhu kpwa mazungumzo na kuishimiana. Mamlaka ga ise gamanyikana kpwa mambo ga nyumbani. Mamlaka ga aphu gamanyikana kpwa mambo ga muhimu ga ukoo. Ela mambo gano mairi gachigongana — ise achilonda mwanawe alole mutu mmwenga na aphu achilonda wanjina, au urithi uchibishaniwa — mwisho ukakala unakuluphira hishima, mali, na uwezo wa maneno wa alume hano airi, phamwenga na nguvu ya chimila cha uphande wa nine kpwa jamii yao.
Chiislamu na Kukula kpwa Mamlaka ga Ise
Kufika na kuenea kpwa Chiislamu kahi ya Adigo kuandza karne ya kumi na sabaa na kuenderera kpwareha njira yanjina ya mamlaka ga ise. Shariya ya mbari ya Chiislamu inamuika ise kahi-kahi ya mbari. Mamlaka ga ise dzulu ya anae ni kamili kpwa mambo ga ndowa, urithi, na elimu ya chidini. Aphu kana nafasi rasmi kpwa mfumo wa chishariya wa Chiislamu.
Kutsupira Chiislamu na mabadiliko ga chishariya ga chikoloni, ise pore-pore wahala kazi nyinji za jadi za aphu. Aise aandza kupanga ndowa za ana ao enye. Shariya ya urithi ya Chiislamu yaphirika mali kpwa ana badala ya ana a ndugu zao achetu. Mamlaka rasmi garigokala kpwa aphu kare gatsama — pore-pore, si kpwa usawa, na taiyakala kabisa — kuphiya kpwa ise.
Chinachosala kpwa Aphu
Ela aphu kadzangbweangamika. Kazie ikagaluzwa. Kpwa jamii ya chisasa ya Adigo, aphu bado anaripha mahari kpwa ajili ya awae asio na ise — kazi ambayo takuna mutu wanjina ariyeinjira kuihenda. Aphu bado ana mamlaka ga chimaadili dzulu ya ana a nduguye mchetu, hata phatu mamlakage ga chishariya gakazidiwa ni ga ise. Mwana wa Chidigo bado anammanya aphuwe, bado anaphiya kumuona, bado anaishimu ushauriwe.
Kazi ya aphu ikaphunguka kula mamlaka gosi ga mfumo wa jadi kuphiya kazi maalum zaidi: iye ni mrindzi wa uhusiano wa uphande wa nine, mwakilishi wa fuko kpwa maisha ga mwana. Anaweza asiimirire tsona ndowa ya muwawe. Ela bado ndiye mutu ambaye muwawe anamphiyira swali richizuka: "Wa atu ani?" Aphu anamanya jibu, kpwa sababu jibu ni dzina ra fukore iye mwenye — fuko ambaro iye na muwawe ana phamwenga kutsupira nine ariyeaunganisha.