Mgodi Uriobadilisha Chila Chitu
Kpwa eneo ra ardhi kpwa Kaunti ya Kwale, Base Titanium Limited yaendeshea uchimbaji mkpwulu zaidi wa madini nchini Kenya kula 2013 hadi Desemba 2024. Kampuni ya Australia yachimba madini ya titanium kula amana zirizokala tsini ya ardhi ya urimi yenye tija zaidi kpwa kaunti iyo. Kazi hino yainereza kama dola za Kimarekani milioni 279 kpwa mwaka na yachukula asilimia 65 ya uzalishaji wa madini wa Kenya.
Uhamisho na Uharibifu
Zaidi ya atu 3,000 ahamiswa kula makazi na mashamba gao. Familia zahamiswa kula ardhi arizokala kpwa vizazi — ardhi ambapho arilima nazi, korosho, na maembe. Madzi ga mazingira ga uchimbaji wa wazi kpwa ardhi ya urimi si madogo. Mchakato wa uchimbaji unaondoa udongo wa dzulu na kubadilisha mandhari kabisa. Minazi iriyochukula miongo kukomaa yaangushwa. Mashamba ga korosho gaharibiwa.
Madeni Gasiyolipwa
Kulingana na hesabu za serikali ya kaunti na ripoti za bunge, kampuni yarichira kama shilingi milioni 900 za Kenya kpwa ada na faida za jamii ambazo tazilipwa. Hizi zalikala fedha zirizopaswa kutiririka kpwa Kaunti ya Kwale na jamii zirizoathiriwa kukala fidia kpwa uchimbaji wa utajiri wao wa madini. Kutolipwa kulikala swali kubwa ra kisiasa.
Pengo Bada ya Kufungwa
Kufungwa kpwa mgodi mwezi wa Desemba 2024 kuumba mshtuko wa kiuchumi wa mara mwenga. Ahendakazi 1,600 apoteza kazi zao. Kazi 2,800 za mwenga kpwa mwenga zirizotegemea kazi za mgodi zaandza kutoweka. Serikali ya kaunti na apangaji a kiuchumi amebainisha sekta tahu kujaza pengo: urimi, utalii, na uchumi wa bluu.
Onyo ra Kaya Mrima
Uzoefu wa Base Titanium unabeba uzito maalum kpwa sababu ya chicho chinachoweza kukpwedza. Kaya Mrima, mwenga wa misitu ya kaya mitakatifu zaidi kpwa eneo ra Adigo, inakalia amana muhimu za madini ga nadra. Mfwano wa Base Titanium — uhamisho bila fidia ya kutosha, uharibifu wa mazingira, ada zisizolipwa — ndio hadithi ya tahadhari ambayo apinzani wa uchimbaji wa Kaya Mrima ananukuu.
Pengine urithi wenye utata mkulu zaidi wa chisiasa wa Base Titanium ni swali ra malipo ga urahisi ambago tagaripiwe. Kulengana na hesabu za serikali ya kaunti na ripoti za bunge, kampuni iriuka yenye kama KSh milioni 900 — kama dola za Marekani milioni 7 — kpwenye malipo ga urahisi na faida za jamii ambago tagaripiwe. Hizi zikala fedha ambazo ziripaswa kutiririka kpwa Kaunti ya Kwale na kpwa jamii zirizoathirika kama fidia ya kuchimbwa kpwa utajiri wao wa madini. Kutolipwa kuko kukakala suala kulu ra chisiasa, rikarinuliwa mara kpwa mara kpwenye bunge ra kaunti na kpwenye bunge ra kitaifa, na rikafasiria malalamiko mapana zaidi: kukala Adigo arikala ameangalira rasilimali yao ya asili yenye thamani kulu zaidi ikichimbwa, kusindikwa, na kusafirishwa kondze ya tsi huku faida zirizoahidiwa zikashindwa kupatikana.
Mgogoro wa malipo ga urahisi si kuhusu fedha bahi. Ni kuhusu masharti ga msingi ambago viwanda vya uchimbaji vinafanya kazi kpwenye jamii zilizotengwa. Sheria ya uchimbaji madini ya Kenya imefanyirwa marekebisho hangu Base Titanium iripoandza shughuli, na Sheria ya Madini ya 2016 ikianzisha mfumo wa phahala pa kuonekana zaidi wa malipo ga urahisi, ela uzoefu wa Kwale urionyesa kukala sheria pheke yakpwe taidhamini matokeo ga haki wakati usawa wa nguvu kahi ya kampuni ya kimataifa na jamii ya kpwisharoni u wa chitsina sana.
Pengo ra Bada ya Kufungwa
Kufungwa kpwa mgodi mwezi wa Desemba 2024 kuriunda mtikiso wa haraka wa chiuchumi. Kama afanyikazi 1,600 a mwenga kpwa mwenga ariphoteza kazi zao. Kazi 2,800 zisizo za mwenga kpwa mwenga zirizotegemea shughuli za mgodi — adereva a malori, auzaji chakurya, asambazaji mafuta, apha malazi — ziriandza kutoweka. Mapato ga kodi kpwa serikali ya kaunti gariphunguka. Biashara kpwenye Ukunda na Msambweni ambazo zirikala zimekula kuhudumia afanyikazi a migodini zirikabiliana na kushuka kpwa gafula kpwa mahitadzi.
Serikali ya kaunti na apangaji a chiuchumi a kitaifa amebainisha sekta hahu kujaza pengo riro: kilimo, utalii, na uchumi wa bluu — uvuvi, kilimo cha mwani, na usimamizi wa rasilimali za bahari. Ela mpito huo si rahisi wala wa haraka. Ardhi ya kilimo iriyoharibiwa ni uchimbaji inahitadzi miaka ya ukarabati kabila ya kuuya kpwenye uzalishaji. Miundombinu ya utalii inahitadzi uwekezaji wa mtaji ambao kaunti taunawo. Uchumi wa bluu una ahadi ela ni wa kiwango chidide. Pengo kahi ya kufungwa kpwa mgodi na kukomaa kpwa shughuli mbadala za chiuchumi ni chipindi cha taabu ya kpweli kpwa jamii zirizokala zinategemea, mwenga kpwa mwenga au la, uchumi wa uchimbaji.
Ukarabati: Ahadi na Ukpweli
Base Titanium iridzitorea kpwa programu ya ukarabati wa ardhi kama sehemu ya masharti ga leseni yakpwe ya uchimbaji. Mchakato huo unahusisha kubadilisha udongo wa dzulu, kupanda mimea uphya, na kurejesha seemu zirizochimbwa kpwa hali inayoweza kusaidiya aina fulani ya matumizi ga uzalishaji. Kampuni imeripoti maendeleo kpwenye ukarabati wa sehemu za uchimbaji zirizokamilika, na seemu zengine zimepandwa uphya na aina za mihi inayokula haraka na chifuniko cha ardhini.
Ela ukarabati wa ardhi iriyochimbwa si sawa na urejesho. Mandhari ya kpwandza — minazi iriyokomaa, mashamba gariyoimarika ga korosho, mifumo migumu ya mizi iriyodzengwa kpwa miongo — taiweza kuundwa uphya kpwenye chipindi cha miaka michache. Kinachotolewa ni ukarabati ni mandhari tofauti: changa zaidi, isiyo na utofauti, na isiyo na tija kuriko iriyokuweko kare. Kpwa nyumba zirizohamisishwa, swali si kama ardhi indasaidiya hatimaye mimea fulani, ela kama indasaidiya tsena njira mahususi za maisha ga kilimo zirizofasiria maisha gao kabila ya mgodi kufika.
Onyo ra Kaya Mrima
Uzoefu wa Base Titanium una uzito wa chipekee kpwa sababu ya chira chinachoweza kudza bada. Kaya Mrima, mwenga wa matsaka matakatifu zaidi ga kaya kpwenye seemu ya Adigo, i dzulu ya mashapo makulu ga madini adimu ga ardhi. Maslahi ga uchimbaji gamechunguza mara kpwa mara uwezekano wa kuchimba madini gago, na uwezekano huo ukazalisha upinzani mkali kula kpwa akare a Adigo, mashirika ga mazingira, na atetezi a uhifadhi wa chitamaduni. Kaya Mrima si tsaka bahi. Ni seemu ya chitamaduni inayotambuliwa ni UNESCO, phatu pha roho za akare, utawala wa kare, na umuhimu wa chikolojia.
Chielezo cha Base Titanium — uhamisho bila fidia ya kutosha, uharibifu wa mazingira, malipo ga urahisi ambago tagaripiwe, na pengo ra chiuchumi bada ya kufungwa — ni haswa hadithi ya tahadhari ambayo apinzani a uchimbaji wa Kaya Mrima ananukuu. Kama seemu ya kilimo ya kawaida ingeweza kusumbuliwa sana hivyo, uchimbaji ungefanya uhi kpwa tsaka takatifu? Swali si ra nadharia. Ni uamuzi muhimu zaidi wa matumizi ga ardhi unaokabili jamii ya Adigo rero, na dzibu rindaundwa kpwa kiasi kikulu ni masomo — manono na mabaya — ga uzoefu wa Base Titanium.
Chira Ambacho Mgodi Urifundza
Miaka kumi na mwenga ya uendeshaji wa Base Titanium kpwenye Kaunti ya Kwale irifundza jamii ya Adigo, na Kenya kpwa ujumla, masomo magumu mangaphi. Kpwandza, kukala utajiri wa madini taubadilishwi mwenga kpwa mwenga kukala faida ya jamii — unahitadzi utawala imara, mikataba inayotekelezwa, na jamii zenye nguvu ya chisiasa ya kujadilira masharti ga haki. Phiri, kukala ukarabati wa mazingira si urejesho wa mazingira — chira chinachoharibiwa kpwenye muongo wa uchimbaji tachiweza kudzengwa uphya kpwenye muongo wa kupanda mihi. Hahu, kukala kutegemea chiuchumi kpwenye operesheni mwenga ya uchimbaji kunanda hatari ambayo inaonekana kikamilifu bahi wakati wa kufungwa. Na ne, kukala swali ra ani anayefaidika na rasilimali za asili za jamii si swali ra chiuchumi bahi katu. Ni swali ra haki, ra uhuru dzulu ya ardhi ya akare, na ra haki ya atu kuamua masharti ambago urithi wao unahumiwa.