Mgodi Uriobadilisha Chila Chitu
Kpwenye eneo ra tsi kpwa kaunti ndide ya Msambweni, Kaunti ya Kwale, ambapho kare minazi na mihi ya ngorosho yaima kpwenye ulongo wa kundu, Base Titanium Limited yahenda utsimbadzi mkpwulu zaidi wa madini kpwenye tsi ya Kenya. Kula 2013 hadi Desemba 2024, kampuni iyo ya Australia yatsimba madini ga titanium — ilmenite na rutile — kula amana zirizokala tsini ya tsi ya chirimo yenye tija zaidi kpwa kaunti iyo. Kazi hino yaphaha dza dola za Chimarekani milioni 279 chila mwaka na yahala asilimia 65 ya uzalishaji wosi wa madini wa Kenya. Kpwa miaka kumi na mwenga, mgodi uwo wakala ndio mhusika mkpwulu zaidi wa chiuchumi kpwa Kaunti ya Kwale, uchishinda utalii, chirimo, na matumizi ga serikali gachiunganywa phamwenga.
Mgodi uwo wafungwa mwezi wa Desemba 2024. Chira urichoricha nyuma — kpwa uchumi, kpwa mazingira, na kpwa maisha ga atu — ndiyo changamoto kulu zaidi ya maisha ga Adigo ga rero.
Ukulu na Uhamisho
Ukulu wa kazi za Base Titanium wakala wa ajabu kpwa kaunti ya vidzidzini ya Kenya. Mgodi waajiri dza ahendakazi 1,600 mwenga kpwa mwenga na kuterya kazi dza 2,800 zisizo za mwenga kpwa mwenga kpwenye usafiri, huduma, na minyororo ya ugavi. Ino ni idadi kulu kpwenye kaunti ambapho kazi rasmi ya aina yoyosi ni haba. Mgodi waripha kodi, wadzenga barabara kadhaa, waterya miradi kadhaa ya jamii, na walavya chiwango cha shughuli za chiuchumi ambacho Kwale kare taidzangbweona.
Ela gharama zatsukulwa kpwa unji ni jamii zirizokala phephi zaidi na mgodi. Zaidi ya atu 3,000 atsamizwa kula makazi na minda yao ili utsimbadzi uphahe nafasi. Mbari zatsamizwa kula tsi ariyokala kpwa vizazi — tsi ambapho aririma nazi, ngorosho, na maembe, mazao garigokala msingi wa maisha gao ga chiuchumi. Mchakato wa kutsamizwa wakala na mabishano: jamii zagomba kukala fidia yakala ndide, ahadi kuhusu tsi na nyumba za badala taziyatimizwa, na zakala na hisia ya kukosa nguvu mbere ya kampuni ya chimataifa iriyokala ichiterywa ni leseni za utsimbadzi za serikali ya chitaifa.
Uharibifu wa Chirimo
Athari za utsimbadzi wa wazi kpwa tsi ya chirimo si chitu chidide. Mchakato wa utsimbadzi unausa ulongo wa dzulu, unausa mtsanga wenye madini, na kubadilisha mandhari kabisa. Minazi iriyohala miongo kukomaa yagbwagwa. Minda ya ngorosho iriyokala ichipha mapato ga chila mwaka kpwa magana ga mbari yabanangwa. Mihi ya maembe iriyorithiwa kula chizazi hadi chizazi yang'olwa. Hasara iyo taikala ya chiuchumi bahi — yakala ya chisomo. Kpwa Adigo, mihi ino taikala mali ya kubadilishana kpwenye chitabu cha hesabu. Yakala urithi, alama za kuenderera kpwa mbari, na vyanzo vya vitu mahususi — mafuha ga nazi, uchi wa mnazi, ngorosho — vinavyofafanua kujita kpwa Chidigo, biashara, na maisha ga chila siku.
Eneo ra mgodi rakata kahi ya tsi ya chirimo yenye tija zaidi kpwa kaunti, tsi iriyokala na tija kpwa sababu ya ulongo wenye madini manji ambao piya wakala na amana za titanium. Chinaya chibaya chakala wazi: sifa iyo-iyo iriyohenda tsi ino ikale ya samani kpwa chirimo ndiyo sifa iriyovutiya kampuni ya utsimbadzi.
Madeni Gasiyoriphwa
Labuda urithi wenye utata mkpwulu zaidi wa chisiasa wa Base Titanium ni swali ra malipo ga mrabaha ambago tagariphwa. Kulengana na hesabu za serikali ya kaunti na ripoti za bunge, kampuni yauka ichiricha dza KSh milioni 900 — dza dola za Marekani milioni 7 — za malipo ga mrabaha na fwaida za jamii ambazo taziriphwa. Hizi zakala pesa ambazo zafwaha kuphiya Kaunti ya Kwale na kpwa jamii zirizoathirika dza fidia ya kutsimbwa kpwa utajiri wao wa madini. Kutsoriphwa kuko kpwakala suala kulu ra chisiasa, rikaunulwa mara kpwa mara kpwenye bunge ra kaunti na kpwenye bunge ra chitaifa, na rikaonyesa malalamiko mapana zaidi: kukala Adigo arikala analola rasilimali yao ya asili yenye samani kulu zaidi ichitsimbwa, ichisindikpwa, na ichisafirishwa kondze ya tsi hiku fwaida zirizoahidiwa zikashindwa kuphahikana.
Kondo ya malipo ga mrabaha si kuhusu pesa bahi. Ni kuhusu masharti ga msingi ambago viwanda vya utsimbadzi vinahenda kazi kpwago kpwenye jamii zirizotengwa. Shariya ya utsimbadzi madini ya Kenya ikahenderwa marekebisho hangu Base Titanium iriphoandza shuhuli, na Shariya ya Madini ya 2016 ichiandzisha mfumo wa wazi zaidi wa malipo ga mrabaha, ela uzoefu wa Kwale waonyesa kukala shariya macheye taidhamini matokeo ga haki wakati nguvu za kampuni ya chimataifa na za jamii ya vidzidzini si sawa katu.
Phengo ra Bada ya Kufungwa
Kufungwa kpwa mgodi mwezi wa Desemba 2024 kpwaumba mtikiso wa haraka wa chiuchumi. Dza ahendakazi 1,600 a mwenga kpwa mwenga akaangamiza kazi zao. Kazi 2,800 zisizo za mwenga kpwa mwenga zirizokuluphira shuhuli za mgodi — adereva a malori, aguza chakurya, asambazaji a mafuha, apha malazi — zaandza kuangamika. Mapato ga kodi kpwa serikali ya kaunti gaphungula. Biashara za Ukunda na Msambweni ambazo zirikala zikakula kpwa kuhudumia ahendakazi a mgodini zakabiliana na kushuka kpwa gafula kpwa mahitaji.
Serikali ya kaunti na apangaji a chiuchumi a chitaifa akabainisha sekta hahu za kuodzaza phengo riro: chirimo, utalii, na uchumi wa samawati — uvuvi, chirimo cha mwani, na usimamizi wa rasilimali za bahari. Ela mpito uo si rahisi wala wa haraka. Tsi ya chirimo iriyobanangwa ni utsimbadzi inahitaji miaka ya ukarabati kabla ya kuuya kpwenye uzalishaji. Miundombinu ya utalii inahitaji uwekezaji wa mtaji ambao kaunti taina. Uchumi wa samawati una ahadi ela ni wa chiwango chidide. Phengo kahi ya kufungwa kpwa mgodi na kukomaa kpwa shuhuli mbadala za chiuchumi ni muda wa taabu ya kpweli kpwa jamii zirizokala zinakuluphira, mwenga kpwa mwenga au la, uchumi wa utsimbadzi.
Ukarabati: Ahadi na Ukpweli
Base Titanium yadzitolea kpwa programu ya ukarabati wa tsi dza seemu ya masharti ga leseniye ya utsimbadzi. Mchakato uo unahusisha kubadilisha ulongo wa dzulu, kuphanda mimea uphya, na kuuyiza seemu zirizotsimbwa kpwa hali inayoweza kusaidiya aina fulani ya matumizi ga uzalishaji. Kampuni ikaripoti maendeleo kpwenye ukarabati wa seemu za utsimbadzi zirizomala, na seemu zanjina zikaphandwa uphya na aina za mihi inayokula haraka na chifuniko cha photsi.
Ela ukarabati wa tsi iriyotsimbwa si sawa na urejesho. Mandhari ya kpwandza — minazi iriyokomaa, minda ya ngorosho iriyoimarika, mifumo migumu ya mizi iriyodzengbwa kpwa miongo — taiweza kuundwa uphya kpwenye muda wa miaka michache. Chinacholavywa ni ukarabati ni mandhari ya tafwauti: midide zaidi, isiyo na aina nyinji, na isiyo na tija kuriko ira iriyokala kare. Kpwa mbari zirizotsamizwa, swali si kala tsi indasaidiya mimea fulani mwishoni, ela kala indasaidiya tsona njira mahususi za maisha ga chirimo zirizokala msingi wa maisha gao kabla ya mgodi kufika.
Onyo ra Kaya Mrima
Uzoefu wa Base Titanium una uzito wa chipekee kpwa sababu ya chira chinachoweza kukpwedza bada. Kaya Mrima, mwenga wa matsaka matakatifu zaidi ga kaya kpwenye seemu ya Adigo, i dzulu ya mashapo makulu ga madini adimu ga tsi. Maslahi ga utsimbadzi gakachunguza mara kpwa mara uwezekano wa kutsimba madini gago, na uwezekano uo ukazalisha upindzani mkali kula kpwa azehe a Adigo, mashirika ga mazingira, na atetezi a uhifadhi wa chisomo. Kaya Mrima si tsaka bahi. Ni seemu ya chisomo inayotambuliwa ni UNESCO, phatu pha roho za akare, utawala wa kare, na umuhimu wa chikolojia.
Chielezo cha Base Titanium — uhamisho bila fidia ya kutosha, uharibifu wa mazingira, malipo ga mrabaha ambago tagariphwa, na phengo ra chiuchumi bada ya kufungwa — ni haswa hadithi ya tahadhari ambayo apinzani a utsimbadzi wa Kaya Mrima anaihadza. Kala seemu ya chirimo ya kawaida yayugwa hivyo, utsimbadzi undahenda ni kpwa tsaka takatifu? Swali si ra nadharia. Ni uamuzi muhimu zaidi wa matumizi ga tsi unaokabili jamii ya Adigo rero, na dzibu rindaundwa kpwa chiasi chikulu ni mafundzo — manono na mabaya — ga uzoefu wa Base Titanium.
Chira Mgodi Wafundza
Miaka kumi na mwenga ya uendeshaji wa Base Titanium kpwenye Kaunti ya Kwale yafundza jamii ya Adigo, na Kenya kpwa ujumla, mafundzo magumu mangaphi. Kpwandza, kukala utajiri wa madini taubadilika mwenga kpwa mwenga kukala fwaida ya jamii — unahitaji utawala imara, mikataba inayotekelezwa, na jamii zenye nguvu ya chisiasa ya kujadilira masharti ga haki. Phiri, kukala ukarabati wa mazingira si urejesho wa mazingira — chira chinachobanangwa kpwenye muongo wa utsimbadzi tachiweza kudzengbwa uphya kpwenye muongo wa kuphanda mihi. Hahu, kukala kukuluphira operesheni mwenga ya utsimbadzi kpwa uchumi kunaumba hatari ambayo inaonekana chikamilifu bahi wakati wa kufungwa. Na nne, kukala swali ra ani anayephaha fwaida kula kpwa rasilimali za asili za jamii si swali ra chiuchumi bahi katu. Ni swali ra haki, ra uhuru dzulu ya tsi ya akare, na ra haki ya atu kuamuwa masharti ambago urithi wao unahumirwa nago.