Atu ariohenda historiya ya Adigo, uphande wa Kenya na uphande wa Tanzania: azehe a kaya na Akubo, maimamu na alimu, mshairi na mrindi wa kaya.
Anjina anatambukirwa dza mashujaa; anjina ni atu ambao maisha gao ganaonyesa vira jamii ya Adigo irivyogaluka. Chila hadisi inakula kpwa maandiko na kpwa ushahidi wa atu ariokala hai wakati hinyo, na inasomeka kpwa Chidigo, Chiswahili na Chingereza. Michoro ni taswira ya msanii ya mambo ga maisha gao, si picha zao halisi.
Mtawala-mtabiri, mgbwanga, mpiga mishale
Chiongozi anayetambukirwa kahi za hadithi za Tanga, ambaye mamlaka gakpwe garitokana na uganga, utabiri na ushauri. Nkugombwa kukala aongozi a atu anjina amhendza kpwa ushauri wa mambo magumu.
Mwandzishi wa utawala wa Kubo
Mgbwanga wa mvula ariyekpwedza kusini kula Kwale wakati wa ndzala, achikubalika kukala chiongozi bada ya “kureha mvula”. Waandzisha utawala wa Kubo wa Adigo a kusini iko Kaya Dzombo.
Kubo wa Adigo a kusini
Mbaruk wa Gasi achivamia pwani ya kusini, iye ndiye ariyekala mtawala wa pekee wa Chidigo mwenye nguvu za kumpinga. Wahenda mambo na Amazrui, Sultani wa Zanzibar na Kampuni ya Aingereza ya Afrika ya Mashariki.
Chiongozi wa Kaya Shonda, Dzumbe wa Likoni
Mmwenga wa Adigo Aislamu a kpwandza phephi na Likoni. Waandza dza mfanyabiashara mdide kpwenye soko ra Pungu, achilongoza Kaya Shonda na kukala Dzumbe wa Likoni tsini ya utawala wa Aingereza.
Mwanatsi wa Kaya Diani; wadzenga msikiti wa kpwandza wa Diani
Mwanatsi (mzehe mkpwulu) wa 7 wa Kaya Diani. Wasilimu wakati wa ndzala ya 1884–85 na achienderera kulongoza matambiko ga mvula ga kaya. Kama mwaka 1907 wadzenga msikiti wa kpwandza wa Diani, iko Mwaroni.
Mwalimu, Imamu wa kpwandza wa Pungu
Wahumwa kure achere mwana wakati wa ndzala ya 1884–85, achiuya na elimu ya Chiislamu. Wazomewa kpwenye soko ra Pungu ela achienderera kufundza, achikala Imamu wa kpwandza wa Msikiti wa Tuliani wa Pungu.
Dzumbe wa kpwandza wa Adigo osi a Tanzania
Mwaka 1890 Ajerumani amuika kukala Dzumbe wa vidzidzi vya Adigo vya bara ya Tanga, ambavyo hadi wakati hinyo kala vinalongozwa ni azehe. Bada ya muda mfupi, Adigo a phephi na chidzidziche achiusa bendera ya Chijerumani na achidzitangaza kukala huru.
Rais wa Baraza Kulu ra Adigo
Mfanyabiashara na Dzumbe wa Chikoneni, wadzenga msikiti wa kpwandza iko kama mwaka 1906 na achilongoza Baraza Kulu ra Adigo miaka ya 1920. Ripoti ya 1923 yamuiha mmwenga wa marais enye bidii zaidi wilayani.
Mmwenga wa maimamu a kpwandza Adigo
Iko Tiwi, misikiti kala inalongozwa kpwa muda mure ni maimamu kula kondze ya jamii. Mwaka 1924 Chigato yadzenga msikiti ili iye aulongoze, na ana kula Vuga akpwedza kusoma kpwenye chuoche.
Imamu ariyefufula Msikiti wa Kongo
Imamu wa Chiswahili kula Mombasa ambaye, mwaka 1927, waashawishi azehe a Diani kukala gofu riro tsakani kala ni msikiti, si phatu pha pepho. Atu a mudzi ausafisha phamwenga, naye achiufungula tsena Msikiti wa Kongo kpwa maulidi mwaka 1932.
Mshairi na mwandishi wa Chiswahili
Mwandishi wa Chiswahili ariyemanyikana zaidi wa karne ya 20 wavyalwa Machui, kusini ya Tanga, na nineye kala ni Mdigo. Wadziiha Mswahili, ela wakulira kahi ya atu a uphande wa nineye, na wazikpwa Machui.
Mrindi wa Kaya Chinondo
Mzehe wa Kaya Chinondo na mwenyekiti wa Azehe a Kaya a Kwale, waitetea misitu mitakatifu wakati hoteli na maendeleo gachiisonga. Kwale yamririra dza shujaa wa uhifadhi wa makaya.