Swali Risiro Kala
Mada chache kpwa historia ya Afrika Mashariki zimezalisha kutokubaliana kpwa kudumu dza swali ra asili ya Amijikenda. Dze, makundi tisa ga Amijikenda garihamia kula makalo ga phamwenga ga Singwaya? Au garikula phatu phapho, kpwa bara ya ph'wani ya Kenya? Mjadala umejumuisha mapokeo ga mdomo, ujenzi wa chilugha, uchimbaji wa chiakiolojia, na utafiti wa kumbukumbu za chikoloni.
Spear na Msimamo wa Kawaida
Thomas T. Spear, kpwa chitabu chakpwe cha 1978 The Kaya Complex, aritoa utetezi wa china zaidi wa mtazamo wa kawaida. Arisema mapokeo ga Singwaya ni ga kpweli kpwa Amijikenda, Apokomo, Aswahili, Ataita, na Asegeju, ambapho ushahidi unaunga mkono ukpweli wakpwe wa msingi.
Morton na Nadharia ya Kupishishwa Badaye
Rodger F. Morton aripinga msimamo uwo mwaka 1972, akidai kukala Shungwaya "ni hadithi iriyoongezwa." Utafiti wakpwe uripendekeza mapokeo ga Singwaya gariinjira kpwa fasihi ya mdomo ya Amijikenda bada ya 1897 tu, gakihusiana na kuongezeka kpwa fahamu ya chikabila.
Ushahidi wa Chilugha
Derek Nurse na Thomas Hinnebusch kpwa Swahili and Sabaki (1993) aripendekeza akare a Proto-Sabaki arihamia kaskazini kupishira Muho wa Juba, ambapho aritofautiana na kukala Aswahili, Amijikenda, Apokomo, na jamii zinjine. Ujenzi uwo unaunga mkono kpwa sehemu hadithi ya uhamisho na wakati uwo uwo unagumisha muda wakpwe.
Walsh na Nadharia ya Phatu Phapho
Martin Walsh aripendekeza kukala "Amijikenda arikula kpwa eneo rire rire anaphphopatikana rero." Kazi yakpwe dzulu ya Asegeju irionyesha maneno manji ga kukopa kula lugha ya Chibantu ya Kahi ya Kenya, ikimaanisha utambulisho wa Amijikenda unaweza kukala mchanganyiko.
Mutoro na Ushahidi wa Chiakiolojia
Henry Mutoro arianzisha ushahidi wa chiakiolojia kupishira uchimbaji kpwa makaya manane. Matokeo gakpwe — ufinyanzi wa karne ya kumi — ganawezekana kutangulia makazi ga ph'wani ya Chiswahili na kubadilisha chila msimamo uriokpwale upo.
Mapokeo ga Mdomo dza Maarifa ga Uhai
Ufahamu muhimu kula mjadala wa chitaaluma ni kutambua kukala mapokeo ga mdomo si kumbukumbu thabiti. Ni mifumo ya uhai ya maarifa inayodzibu hali zinazobadilika. Mvutano kahi ya ukpweli wa chihistoria na hati ya chijamii unasala kpwa chiini cha mjadala.
Martin Walsh na Nadharia ya Phatu Phapho
Labda tathmini kali zaidi ya asili ya Amijikenda imetoka kpwa Martin Walsh, ariyehitimisha "that this evidence is insufficient to support the tradition of a northern homeland, and proposing the alternative thesis that the Mijikenda developed in much the same area that they are to be found today." Kpwa mtazamo wa Walsh, Amijikenda taatoka Singwaya. Arikula kpwa bara ya ph'wani ya Kenya, akiendereza chimila zao tofauti, lugha, na shirika ra chijamii ra makaya kpwa eneo rire rire anaphokala rero. Anaweza kukala aripishisha masimulizi ga Singwaya badaye, akiikopa kula atu a phephi au kuijenga kpwa phamwenga dza njira ya kuunda utambulisho wa phamwenga.
Kazi ya Walsh kuhusu atu a Segeju irimarisha hoja iyo kpwa kuonyesha uhusiano wa chilugha usiokuwa unatarajiwa. Kpwa "The Segeju Complex?" arionyesha kukala kamusi ya Chimijikenda ni "replete with loanwords from a Central Kenya Bantu language once spoken by the Segeju/Daiso." Maneno gago garigokopwa si madogo — ganashughulikia ufugaji wa mifugo, chibiashara ya masafa mare, shirika ra chiashi na chisiasa, na mfumo wa rika, kujumuisha neno ra msingi rika renye. Ikala msamiati wa msingi wa maisha ga chisiasa na chiuchumi ga Chimijikenda urikopwa kula kpwa Asegeju, phapho utambulisho wa Chimijikenda unaweza kukala mchanganyiko — uriokusanywa kula vyanzo vinji, si kula asili mwenga.
Henry Mutoro na Ushahidi wa Chiakiolojia
Wakati mjadala kuhusu Singwaya ukala umehendwa kupitshi mapokeo ga mdomo, kumbukumbu za chikoloni, na ujenzi wa chilugha, Henry Mutoro arianzisha aina mpya ya ushahidi: chiakiolojia. Kpwa uchimbaji uriohendwa mwaka 1987 na 1994 kpwa makaya manane, Mutoro arichimba mabaki ga chimwili ambago garitatiza chila msimamo uriokuwepo. Kpwa Kaya Singwaya, uchimbaji wakpwe "urizalisha ufinyanzi wa angalau karne ya kumi," na keramiki "zinazofanana na makazi ga mapema ga ph'wani ya bahari ya milenia ya kpwandza badaye."
Ushahidi wa tarehe ni muhimu. Ikala maeneo ga makaya garikaliwa mapema karne ya tisa au kumi, ganawezekana kutangulia makazi ga ph'wani ya Chiswahili — midzi ya mawe ya Mombasa, Malindi, na Lamu — ambayo kawaida inachukuliwa dza vituo vya kpwandza vya midzi ya ph'wani ya Afrika Mashariki. Hiri rinamaanisha Amijikenda taakala ariochelewa ela akazi a mapema ambao makazi gao ga misitu garitangulia au garienderera sambamba na midzi ya ph'wani. Inapinga masimulizi ga kawaida ga uhamisho na dhana ya enzi ya chikoloni kukala Amijikenda akala "atu a nyikani" asio na umuhimu kpwa ustaarabu wa kisasa wa ph'wani.
Utata wa Tarehe
Swali ra rini makaya garianzishwa rinasala kukala mwenga wa mambo ganago pingwa zaidi kpwa uwanja uwo. Uphana wa tarehe zinazopendekezwa ni wa kushangaza: asomi anjine anaweka kuanzishwa kpwa makaya kpwa karne ya kumi na sita, kulingana na uhamisho wa kipindi cha mwisho kula Singwaya, wakati ushahidi wa chiakiolojia wa Mutoro unasukuma tarehe nyuma hadi angalau karne ya tisa au kumi. Pengo riro ra karne sita au saba si tofauti ndogo. Ikala makaya ni misingi ya karne ya kumi na sita, masimulizi ga kawaida ga uhamisho ganawezekana. Ikala ni misingi ya karne ya tisa, masimulizi ga kuruka gafla kusini kutokana na uvamizi wa Aoromo ganakala vigumu kudumisha.
Mapokeo ga Mdomo Dza Marifwa Ganagobadilika
Mwenga wa ufahamu muhimu zaidi kula mjadala wa chitaaluma ni kutambua kukala mapokeo ga mdomo si kumbukumbu thabiti. Ni mifumo ya uhai ya marifwa inayodzibu hali zinazobadilika. Thomas Spear mwenye aritambua hiri kpwa kazi yakpwe, hata ariphokuwa akitetea chiini cha chihistoria cha mapokeo ga Singwaya. Morton arionyesha kpwa kuonyesha jinsi mapokeo gago ganaweza kuinjira kpwa fasihi ya mdomo ya Chimijikenda kpwa wakati maalum wa chihistoria. Walsh aripeleka hoja mbali zaidi kpwa kupendekeza kukala mapokeo gago ganaweza kukala masimulizi garigopishishwa kabisa — hadithi iriyokopwa kutumikia mahitaji ga kisasa.
Takuna chitu kahi ya higa chinachopunguza thamani ya mapokeo ga mdomo. Inamaanisha kukala mapokeo ga mdomo lazima gasomwe kpwa usahihi uwo uwo wa china unaohumika kpwa chanzo chochosi cha chihistoria. Hati ya chikoloni taichukuliwa kpwa thamani ya uso; inachunguzwa kpwa upendeleo wakpwe, muktadha wakpwe, na madhumuni gakpwe. Mapokeo ga mdomo ganastahili ishima iyo iyo — na uchunguzi uwo uwo. Ganatsukula habari za kpweli za chihistoria, ela habari iyo imefungwa kpwa tabaka za tafsiri, mabadiliko, na madhumuni ga chimila ambago lazima gatenganishwe kpwa uangalifu.
Mvutano Kahi ya Ukpweli na Hati
Kpwa moyo wa mjadala wa chitaaluma kuna mvutano wa msingi kahi ya njira mbiri za kuelewa masimulizi ga Singwaya. Dze, ni akaunti ya chihistoria — maelezo ga mambo garigohenderera kpweli — au ni hati — masimulizi garigoundwa kuelezea na kuhalalisha mpangilio wa rero wa chijamii? Dzibu, phephi na hakika, ni kukala ni gosi mairi. Matukio ga chihistoria — uhamisho, migogoro, uanzishwaji wa makazi — gamefumwa kpwa muundo wa masimulizi unaohumikia madhumuni ga chijamii na chisiasa ganago enderera. Mpangilio wa kuuka kula Singwaya unaanzisha daraja kahi ya makundi ga Chimijikenda. Madai ga uphephi ga Adigo ganaanzisha hadhi yao tofauti. Kuingizwa kpwa motifs za Chiislamu kunaonyesha ukpweli wa kubadilika kpwa karne ya kumi na tisiya.
Asomi andaenderera kutokubaliana kuhusu usawa upo aphi — kiasi gani ni historia inayoweza kupatikana luphya, kiasi gani ni ujenzi wa badaye. Ela mjadala wenye ni wenye tija. Chila mchango mpya — ikale kula chiakiolojia, chilugha, au kusomwa luphya kpwa uangalifu kpwa mapokeo ga mdomo — unaongeza tabaka yanjina ya uelewa kpwa swali rinago gusa mambo ga china zaidi kpwa historia ya Afrika: jinsi atu anavyoundwa, jinsi utambulisho unavyojengwa, jinsi kare zinavyohumika kuelewa rero, na jinsi mapokeo ganago onekana ga kare ganaweza kukala ga avyanache kpwa kushangaza, wakati ganjina ganago onekana rahisi ganaweza kukala ga kare kpwa kushangaza.