Mudzi Kabila ya Kutawanyika
Phatu fulani kaskazini ya Muho wa Tana, kpwa nyanda za phahi za sehemu ya kusini ya Somalia ya rero, kurikala na makalo garigohiwa Singwaya. Dzina riri rinaonekana kpwa mapokeo ga mdomo ga zaidi ya makabila sita ga Chibantu ga ph'wani ya Afrika Mashariki — Amijikenda, Apokomo, Aswahili, Ataita, Asegeju, na anjine — chila mwenga akidai kukala nyumba ya akare. Singwaya yakala, kpwa masimulizi gaga, chituwo cha makabila manji chenye ukubwa wa kutosha, chirichoudumishwa ni mitandao ya biashara.
Uvamizi wa Aoromo
Dzambo ririrovunja Singwaya, kulingana na mapokeo ganago shirikiwa, ririkala uvamizi wa atu a Chioromo. Uvamizi uwo unahusishwa kpwa upana na kahi ya karne ya kumi na mbiri na kumi na saba. Toleo mwenga ra hadithi rinaelezea kukala kijana wa Chimijikenda arimuolaga mutu wa Chioromo, na jamii ya Chimijikenda iripokatala kulipa fidia ya damu, viha vyafuata.
Madai ga Adigo: A Kpwandza Kuuka
Adigo anadai kukala a kpwandza kuuka Singwaya, akielekea kusini hadi Myango ya Shimba ambapho aanzisha Kaya Kwale. Madai gaga ga uphephi si tu dzambo ra kiburi ra chihistoria. Kpwa mantiki ya shirika ra chijamii ra Chimijikenda, mpangilio wa kuuka unaanzisha uongozi wa ukubwa.
Hati ya Makubaliano, Si Rekodi Tu
Mapokeo ga Singwaya ganafanya kazi dza historia na dza hati ya chijamii. Kuiha "hati ya hadithi" si kuipuuza dza uwongo. Mapokeo ga mdomo ni hati za uhai, zinazoendelea kusimuliwa na kubadilishwa, zikitsukula ndani yakpwe tabaka za maana zirizokusanywa kpwa karne nyinji.
Kuchanganyika na Uislamu
Chipengele cha phephi cha toleo ra Adigo ni kuchanganyika kwakpwe na utambulisho wa Chiislamu. Adigo aripokpwandza kuinjira Uislamu, hadithi yao ya asili yakpwandza kuinjiza vipengele vya Chiislamu. Karatasi muhimu ya chielimu inakamata mchakato uwo kpwa kitswa chakpwe: "'Singwaya was a mere small station.'"
Mtazamo wa Chitaaluma
Swali ra iwapo Singwaya yakala phatu pha kpweli rimejadiliwa ni asomi kpwa zaidi ya karne mwenga. Spear aritetea mtazamo wa kawaida, Morton aripinga, na Walsh aripendekeza kukala Amijikenda akula kpwa eneo rire rire anaphokala rero na kupishisha masimulizi ga Singwaya badaye. Uchimbaji wa Mutoro urarehe ushahidi wa chimwili kpwa mjadala, ukipata ufinyanzi wa karne ya kumi kpwa maeneo ga makaya.
Mapokeo ga Uhai
Masimulizi ga Singwaya si visukuku. Ganaendelea kubadilika, ganaendelea kusimuliwa, ganaendelea kuhenda kazi ya chimila kpwa jamii za Adigo na Amijikenda. Kpwa Adigo, masimulizi gago si hasa dhana ya chihistoria ya kupimwa. Ni hati ya uhai — hadithi inayoelezea ao ni ani na arikokula.
Swali ra iwapo Singwaya yakala phatu pha kpweli, na iwapo uhamisho uritokea kpweli, rimejadiliwa ni asomi kpwa zaidi ya karne mwenga. Thomas T. Spear, kpwa kazi yakpwe ya 1978 The Kaya Complex, aritoa utetezi wa china zaidi wa mtazamo wa kawaida: kukala ingawa bazi ya tafsiri za mapema taziwezekuwa kudumishwa, mapokeo ga Singwaya ni "nevertheless valid for the Mijikenda, Pokomo, Swahili, Taita, and Segeju, where such evidence supports its basic veracity." Spear ariichukulia mapokeo dza ga chihistoria kpwa kiasi kikulu — uhamisho wa kpweli kula phatu pha kpweli.
Rodger F. Morton aripinga msimamo uwo mwaka 1972, akiamba kpwa International Journal of African Historical Studies kukala Shungwaya "is actually an appended myth." Utafiti wa Morton uripendekeza kukala "coastal traditions recorded prior to 1897 indicate that the Shungwaya tradition entered Miji Kenda oral literature only after this date" — ikimaanisha mapokeo ganaweza kukala na umri wa karne mwenga tu, gakiibuka phephi na 1897 gakihusiana na kuongezeka kpwa fahamu ya chikabila. Ikala Morton a sawa, masimulizi ga Singwaya si kumbukumbu ya kare ela ujenzi wa phivi phivi, uriopishishwa ni Amijikenda ariphokuwa anaiunda utambulisho wa phamwenga kpwa kipindi cha mwisho cha ukoloni.
Ushahidi wa Chilugha na Miphaka Yakpwe
Derek Nurse na Thomas Hinnebusch areha uchambuzi wa chilugha kpwa swali riri kpwa kazi yao ya 1993 Swahili and Sabaki: A Linguistic History. Aripendekeza kukala akare a Proto-Northeast-Coastal Bantu arionekana kahi ya miho ya Wami na Rufiji phephi na milenia ya kpwandza AD, na kukala azungumzaji a Proto-Sabaki badaye "migrated northwards across the Juba River to a location associated with the legendary Shungwaya," ambapho aritofautiana na kukala jamii za Chiswahili, Chimijikenda, Chipokomo, Chielwana, na Chicomorian. Ujenzi uwo wa chilugha unaunga mkono kpwa sehemu masimulizi ga uhamisho — unaweka azungumzaji a Chisabaki a kare kpwa eneo ra kaskazini kabila ya kutawanyika kusini — huku ukitatiza ratiba kpwa kiasi kikulu. Hinnebusch mwenye arikala amekosoa mapema mahumizi ga Spear ga data za chilugha, akibainisha kukala Spear "could not confirm Shungwaya as a linguistic homeland because he misunderstood the data."
Nadharia Mbadala
Martin Walsh aritoa labda tathmini kali zaidi, "concluding that this evidence is insufficient to support the tradition of a northern homeland, and proposing the alternative thesis that the Mijikenda developed in much the same area that they are to be found today." Kpwa mtazamo wa Walsh, Amijikenda taarihamia kula Singwaya hata chidogo. Arikula phatu phapho, kpwa bara ya ph'wani ya Kenya, na kupishisha masimulizi ga Singwaya badaye dza njira ya kuunda utambulisho wa phamwenga wa chikabila — hati iriyokopwa badala ya kurithiwa.
Kazi ya Walsh kuhusu Asegeju iriongeza tabaka yanjina ya ugumu. Arionyesha kukala kamusi ya Chimijikenda ina maneno manji garigokopwa kula lugha ya Chibantu ya Kahi ya Kenya iriyozungumzwa ni Asegeju au Adaiso. Maneno gago garigokopwa ganashughulikia ufugaji wa mifugo, chibiashara ya masafa mare, shirika ra chiashi na chisiasa, na mfumo wa rika — kujumuisha neno rika renye. Hiri rinapendekeza Asegeju "left a legacy of political organization and ritual practice that contributed significantly to the precolonial making of the Mijikenda." Mpangilio wa chijamii wa Chimijikenda, kpwa maneno ganjina, unaweza kukala na deni kulu kpwa Asegeju dza unavyokuwa na Singwaya.
Chiakiolojia Chinaamba Nini
Uchimbaji wa chiakiolojia wa Henry Mutoro kpwa maeneo ga makaya mwaka 1987 na 1994 urianzisha ushahidi wa chimwili kpwa mjadala uriokuwa ukihendwa phephi kabisa kupitshi mapokeo ga mdomo na uchambuzi wa chilugha. Kpwa Kaya Singwaya — eneo ambaro dzina rakpwe renye rinaiha masimulizi ga asili — uchimbaji wa Mutoro "urizalisha ufinyanzi wa angalau karne ya kumi," na keramiki "zinazofanana na makazi ga mapema ga ph'wani ya bahari ya milenia ya kpwandza badaye." Anaakiolojia anjine amependekeza kukala makaya ganaweza kuanzishwa mapema karne ya tisa, gakiwezekana kutangulia makazi ga ph'wani ya Chiswahili. Ikala makaya ni ga kare hivyo, masimulizi rahisi ga uhamisho — kuruka kpwa gafla kula Singwaya, mwandzo mpya kpwa myango — ganakala magumu kudumisha. Gaga tagakala makambi ga akimbizi. Gakala makazi garigoimarishwa, garigokaliwa kpwa muda mure genye utamaduni gao wa chimwili.
Mapokeo ga Uhai
Masimulizi ga Singwaya si visukuku. Ganaendelea kubadilika, ganaendelea kusimuliwa, ganaendelea kuhenda kazi ya chimila kpwa jamii za Adigo na Amijikenda. Chila kusimulia luphya kunabadilisha msisitizo — wakati mwinjine kukisisitiza umoja wa atu tisa, wakati mwinjine kukisisitiza uphephi wa Adigo, wakati mwinjine kuingiza ishima ya Chiislamu, wakati mwinjine kupinga dhidi yakpwe. Asomi andaenderera kujadili iwapo Singwaya yakala mudzi wa kpweli, dzina ra eneo, au uvumbuzi wa nyuma. Ela kpwa Adigo, masimulizi gago si hasa dhana ya chihistoria ya kupimwa. Ni hati ya uhai — hadithi inayoelezea ao ni ani, arikokula, kpwa nini ana haki na uwajibikaji garigonago, na jinsi anavyohusiana na atu ao anane a ndugu kando ya ph'wani.
Chirichotsala thabiti kpwa matoleo gosi ga mapokeo, ga chitaaluma na ga kawaida, ni picha ya kuuka — atu anaouka phatu ambapo phaweza tena kuashikilia, akitembea kusini kupitshi eneo ra adui, akitsukula nao marifwa ga jinsi ya kudzenga nyumba mpya kpwa msitu mpya dzulu ya chirima chipya. Picha iyo ndiyo moyo wa masimulizi ga Singwaya, na takuna kiasi cha mjadala wa chitaaluma kuhusu tarehe na maeneo kinachoweza kupunguza nguvu yakpwe.