Hadisi Zinazoambirwa Usiku
Kpwa vidzi vya Kaunti ya Kwale na kanda-kanda ya ph'wani ya Tanzania, kuna wakati wa siku ambao ni wa hadisi. Unakpwedza bada ya chakurya cha dziloni, wakati dzoho rikaphunguka na minazi ni vivuli dhidi ya mwanga wa mwisho. Uhu ndio wakati Adigo anapohadisi hadisi zao — hadisi za chinyume, hadisi za njira ya kare — na kpwa desturi ya kare, zinahadiswa usiku tu. Kuhadisi hadisi mutsi, desturi inaamba, ni kpwaricha msiba.
Kuhadisi hadisi kahi ya Adigo si burudani ya kawaida. Inachukuliwa kukala chipaji — Mzee Suleiman Ali Nyembwe, mmwenga wa ahadisi mashuhuri a Adigo ariorekodiwa ni atafiti, wadzifundza sanaa yakpwe kula kpwa ise, ambaye wadzifundza kula kpwa babaye. "Kuhadisi hadisi ni chipaji kula kpwa Mulungu," Nyembwe waamba, "kpwa sababu mutu ni lazima akale na kumbukumbu nono sana." Na kpwa kpweli, mhadisi wa Adigo anabeba si tu visa ela maonyesho madzima kichwani mwakpwe: sauti za chila mutu wa hadisini, athari za sauti kpwa mashoka ganago anguka na maimbi ganago vuma, mwiendo wa mwiri unagoigiza mchezo, na wakati wa sawa unaohitajika kuvuta asikizi kula kicheko hadi kunyamala hadi fundzo ra mwisho.
Sanaa ya Muhadisi
Maonyesho ga kuhadisi hadisi ya Adigo ni chitu cha maigizo. Muhadisi karudia maneno tu. Anakala chila mutu wa hadisini kpwa zamu, akibadilisha sauti na mkao — kpwa kina na pore-pore kpwa mvyere mwenye ikima, dzulu na haraka kpwa mjanja, kunguruma kpwa nyama wa hatari. Hadisi inahitajipho sauti ya kukata kuni, mikono ya muhadisi inakala mashoka. Mutu wa hadisini anaphosira nyikani, magulu ga muhadisi ganasogea ardhini.
Hino ni fasihi ya mdomo kpwa maana yakpwe kamili: sanaa ya maonyesho inayoishi tu kpwa wakati wa kuhadiswa kwakpwe, inayoumbwa ni asikizi dza vira na muhadisi, na taipho ikale sawa kano mbiri.
Wahusika na Maudhui
Ulimwengu wa hadisi za Adigo unaonyesha mazingira ga ph'wani. Ambapo mila za kienyeji za Afrika ya bara zinazingatia savanna — simba, tembo, sungura mjanja — hadisi za Adigo zinatoka baharini, kpwa mikoko, na kpwa mnazi. Makaku ganakongojea kpwa hadisi, papa ganapiga doria madzini, kpwa kobe ganabeba ikima yao ya kuvumirira migongoni mwao.
Hadisi mara nyinji zinahusu magongo ga kimaadili ganago lingana moja kpwa moja na maisha ga kijamii ga Adigo. Hadisi iriyorekodiwa, "Watu Wako na Wengine Hawasikii," iriyohadiswa ni Suleiman Ali Nyembwe mwenyewe, inahadisi kuhusu mutu anayeola achetu ahahu mfululizo. A kpwandza airi ni atulivu. Wa mwisho, ela, anaonyesha ujasiriamali — anatoka kukusanya kuni na kuziuza, akidzenga uhuru wakpwe wa kiuchumi. Huruma za hadisi ni za wazi: bidii ya mche wa mwisho ndiyo fadhila inayosherehekewa.
Kinachopotea
Atafiti anao soma mila za mdomo za Adigo amerekodiwa "kushuka kpwa usimulizi wa hadisi, avulana na asichana a Adigo akivutwa zaidi na zaidi kpwa ustaarabu." Kpwa chila hadisi iriyo na marifwa mahususi: jinsi ya kusoma maimbi, mimea gani ni ya dawa, jinsi ya kuishi na akwe. Changamoto si tu kurekodi hadisi kabila ahadisi ao takabanike. Ni kuumba ulimwengu ambamo avulana na asichana a Adigo anamendza kuzisikira — na hatimaye, kuzihadisi.
Si hadithi zosi za simulizi ni za nadhiri. Adigo piya anariko na mapokeo ga ushairi kpwenye usimulizi wao. Mohammed Kirungu Said, mshairi wa Chidigo, waandika "Idhilali na Kifo" ("Mateso na Chifo"), shairi ririrotumira muundo wa Tathlitha — mishororo mine yenye kiitikio chirichorudiwa — kuonya vijana kuhusu fujo. Muundo wa shairi sio wa mapambo tu; muundo wa Tathlitha unaunda mdundo wa kuvutiya ambao unahifadhi onyo mo achilini kpwa njira nono zaidi kuriko somo rorosi.
Mapokeo ga ushairi ganaingiliana na ga muziki. Nyimbo za sengenya zinahala hadithi za historia. Nyimbo za vugo kpwenye arusi zinahala mafundzo na baraka. Mtsindziro wa goma kpwenye mazishi unahala ujumbe wa ario moyo kpwa ariofariki. Kpwa chila hali, hadithi, wimbo, na uonyesho taviweza kutenganishwa — maana iko kpwenye mchanganyiko, si kpwenye chitu chimwenga tu.
Garigopotea
Atafiti anaosoma mapokeo ga simulizi ga Adigo gaandika "kupunguka kpwa usimulizi wa hadithi hivi karibuni, na vijana a Chidigo anavutwa zaidi na zaidi kpwenye ustaarabu." Neno "ustaarabu" kpwa muktadha uhu si ra atafiti — ni neno ra jamii yenyewe kpwa ulimwengu wa televisheni, simu za mkononi, mitandao ya kijamii, na burudani za Chiswahili ambayo inashindana na vikao vya usimulizi wa hadithi vya usiku.
Kupotea kuku si huzuni ya chikale tu. Chila hadithi inahala maarifa maalumu: vira vya kusoma maimbi, mimea iphi ni dawa, vira vya kuishi na akwe, mambo ambago akare arigogathaminiya. Vikao vya usimulizi wa hadithi vya usiku vinaphotsukizwa ni televisheni, maarifa gaga tagahamiya kpwenye njira nyiphya. Ganapotea tu. Sanaa ya msimulizi — kubadilisha sauti, ucheshi wa mwiri, kuchangamana na asirikizadzi — taiweza kuigwa kpwenye maandishi. Inaweza kuhifadhiwa tu kpwa kurekodi, na kpwa kuumba mazingira maphya ambamo hadithi za Chidigo zinasimulwa, zinasikiwa, na zinathaminiwa.
Daidey Maingi kpwenye Chuo Chikulu cha Nairobi, anayehenda kazi tsini ya Profesa Peter Wasamba, ni kahi ya asomi ambao anahenda utafiti na kuandika hadithi za simulizi za Adigo. Ela kuandika kpwa kitaaluma, ingawa kuna thamani, si sawa na mazoea ga moyo. Changamoto si tu kurekodi hadithi kabla asimulizi aho taajafariki. Ni kuumba ulimwengu ambamo vijana a Chidigo analonda kuzisikira — na mwisho, kuzisimulira.