Kumbukumbu Dza Taasisi
Kahi ya Adigo, historia si chitu unachosoma. Ni chitu unachosikira — kula kpwa mvyere ariyeisikira kula kpwa mvyere wakpwe, kpwa mnyororo usiovundzika unaorudi hadi kuandzishwa kpwa kaya ya kpwandza kpwa myango ya Shimba. Mnyororo uhu wa kupisha kpwa mdomo si toleo duni ra historia ya maandishi. Ni taasisi tofauti kabisa: inayounganisha marifwa ga kare na mamlaka ga atu ario moyo, ikihenda historia isiyotengana na jamii inayoibeba.
Kambi — baraza ra avyere rinalotawala kaya — rinahudumu dza mulezi wa kitaasisi wa historia ya mdomo. Avyere takakumbuki tu kare. Ameruhusiwa kuiamba. Mutu ambaye kadza kpwa kambi anayedai marifwa ga historia ya kaya si tu makosa; anavuka mpaka wa mamlaka ya kijamii. Marifwa ni ga avyere kpwa sababu avyere alipata haki ya kugabeba — kupitshi tohara, kupitshi maendeleo ga rika, kupitshi miaka ya huduma iriyoaleta kpwa kambi.
Masimulizi ga Singwaya
Historia ya msingi ya mdomo ya Adigo ni masimulizi ga safari kula Singwaya. Kpwa toleo ra Adigo, avyere a kare akala anakala kpwa makazi garigokala ganaihwa Singwaya, phatu fulani kaskazini ya Muho wa Tana. Atu a Oromo ariphoshambulia, Adigo akala a kpwandza kuundoka, akikimbilia kusini hadi myango ya Shimba ambapo aliandza Kaya Kwale.
Kuundoka kpwandza si undani mudide. Adigo anadai useniori kahi ya atu tisa a Mijikenda hasa kpwa sababu aundoka kpwandza, na dai rino rinakubaliwa ni makundi ganjina. Historia ya mdomo inahumika dza hati ya hadhi ya kisiasa — si maelezo tu ga garirogenderera ela uhalalishaji wa jinsi rero inavyopangwa.
Makaya Dza Maeneo ga Kumbukumbu
Misitu mitakatifu ya kaya si tu maeneo ga chiroho na vituo vya utawala. Ni maeneo ga kumbukumbu — nanga za chimwili za marifwa ga kihistoria ga pamoja. Chila kaya ina historia yakpwe: iriandzishwa rini, ni ani, matukio gani garigokpwenderera ndani ya viwanja vyakpwe. Miri, njira, msimamo wa moroni, phatu pha fingo — gosi ganabeba maana ya kihistoria kpwa avyere amanyao jinsi ya kugasoma.
Kaya inaphoharibwa — dza Kaya Diani irivyoharibwa ni maendeleo ga utalii — nanga ya chimwili ya historia yakpwe inapotea. Avyere anaweza bado kubeba marifwa, ela bila eneo ra kutembea na kuonyesha, kupisha kunakala kpwa kinadharia. Mvyere anayeelezea muundo wa kaya kpwa mutu mdide wakati akiima kpwa kiwanja chakpwe anafanya kazi ya kupisha historia kpwa uwezo zaidi kuriko mmwenga anayeelezea kaya ambayo kaweza tena kutembelea.
Kilicho Hatarini
Dharura ya kuandika historia ya mdomo kahi ya Adigo taiweza kupuuzwa. Avyere anao beba marifwa ga kina ga kihistoria anazeka. Mfumo wa rika uriokala unahakikisha kupisha kpwa utaratibu umedzidi kudhoofika. Makaya gariyo nanga ya kumbukumbu ga kihistoria gako hatarini. Na avulana na asichana ambao anapaswa kujifundza historia hino anadzidi kutengana na muktadha wa kitaasisi ambapo kupisha kulikala kunagenderera kijadi.
Chila mvyere anayefariki bila kupisha marifwa gakpwe kpwa mrithi anawakilisha hasara isiyoweza kurudhishwa. Hino si hasara ya kumbukumbu za mutu mmwenga. Ni hasara ya kiungo kpwa mnyororo ambao unaweza kukala taukuvundzika kpwa karne nyinji. Ukivundzika, mnyororo taweza kurekebishwa.
Uharaka wa kuandika historia ya simulizi ya Adigo tauweza kupunguzwa. Akare ambao anariko na maarifa ga kpweli-kpweli ga historia anakala akare. Mfumo wa rika ambao kare wahakikisha kupishira kpwa utaratibu kula kizazi chimwenga cha akare hadi chanjce ukadzidhoofika. Makaya ambago gahifadhi kumbukumbu za historia gako hatarini. Na ana achanga ambao kala anafwaha kudzifundza historia ihi anadzitenga zaidi na zaidi na mazingira ga jadi — kambi, kaya, kikao cha usiku — ambamo kupishira kpwa kawaida kurahendeka.
Chila mkare ambaye anafwa bila kupishira maarifa gakpwe kpwa mutu wa kumuhala nafasi yakpwe ni hasara isiyoweza kuuyizwa. Ihi siye kupoteza kumbukumbu za mutu mmwenga. Ni kupoteza kiungo kpwenye mnyororo ambao unaweza kukala tauvundzwire kpwa miaka mia nyinji. Ukishavundzika, mnyororo tauweza kurekebishwa. Maarifa ambago mkare yuya kala anago — nasaba maalumu, mfuatano sahihi wa mambo garigohendeka, maana za ndani za tafsiri — gakapotea.
Hifadhi ya historia simulizi ya mpango wa Chidigo inalenga kurekodi na kuhifadhi sauti zizi: masaa 100 ga historia simulizi iriyorekodiwa, iriyoandikwa, na yenye ridhaa hadi Mwaka wa 3, ikipanda hadi masaa 500 hadi Mwaka wa 5. Ela kurekodi ni hathwa ya kpwandza tu. Changamoto kulu zaidi ni kuumba ulimwengu ambamo vijana a Chidigo anadziona kukala ni arisi a maarifa gaga — si atu ambao anasirikiza tu rekodi zilizohifadhiwa, ela ni kiungo chinacholunga kpwenye mnyororo ambao taufwaha kuvundzika.