Luga Bila Maktaba
Takuna riwaya za Chidigo. Takuna makusanyo ga hadisi fupi za Chidigo. Takuna mkusanyo wa mashairi ga Chidigo. Takuna gazeti ra Chidigo, takuna jarida ra Chidigo, takuna blogu ya Chidigo yenye asomadzi a mara kpwa mara. Kpwa ulimwengu ambapo umoyo wa luga unadzidi kupimwa kpwa matokeo gakpwe ga maandishi, Chidigo — chinachoambirwa ni atu zaidi ya 300,000 — tachina fasihi ya maandishi kama yoyosi.
Kutokukalapho kuno si kushindwa kpwa mawazo au chipaji. Adigo ana mila tajiri ya fasihi ya mdomo — ndarira zinazobeba ikima ya karne, hadisi za chinyume zinazoonyeshwa kpwa ustadi wa maigizo, ushairi wa mdomo uriofumwa kpwa sherehe na wimbo. Chitu chinachowakosa Adigo si fasihi. Anakosa mila ya maandishi. Na sababu za kutokukalapho kuno ni za kihistoria, si za chimila.
Jinsi Neno ra Maandishi Ririvyokpwedza
Maandishi ga kpwandza ga maana kpwa Chidigo tagakuzalishwa ni Adigo. Gazalishwa kuhusu ao, ni atu a kure. Johann Ludwig Krapf, mhubiri wa Chijerumani ariyekpwedza ph'wani ya Kenya mwaka 1844, wakala kahi ya Azungu a kpwandza kuandika luga za Mijikenda.
Kazi muhimu zaidi za maandishi kpwa Chidigo ni matokeo ga harakati za kutafsiri Biblia. Shirika ra BTL riliandza kazi ya kutafsiri kpwa Chidigo mwaka 1987. Agano Dzipya rikakamilishwa Desemba 2007. Biblia kamili ikawekwa wakfu Mei 22, 2021. Tafsiri hizi zinawakilisha maandishi marefu zaidi garigokala gazalishwa kpwa Chidigo — na gazalishwa hasa kuhudumia jamii ya Chikristo inayojumuisha chini ya asilimia mbiri ya Adigo.
Hino inaunda chimbunga chinachokala kpwa moyo wa kuhifadhi luga ya Chidigo: nyaraka za maandishi kulu zaidi kpwa Chidigo zazalishwa ni na kpwa mila ya kidini ambayo anji a Adigo taafuata.
Kazi za Marejeleo
Mgombato (2004) ni kamusi ya msingi. A Grammar of Digo ni sarufi pekee kamili ya luga. Kazi hizi ni muhimu ela ni za kilugha, si fasihi. Zinaelezea sheria za luga; tazionyeshi luga inaweza kuhenda nini muandishi mzuri anaphoshika.
Kinachohitajika Kukpwenderera
Pengo kahi ya mila ya mdomo ya Adigo na fasihi hai ya maandishi ya Chidigo ndiro pengo muhimu zaidi ra chimila ambaro mpango uhu unakusudia kurifunga. Mila ya mdomo inatoa malighafi: ndarira, hadisi, mifumo ya kishairi, masimulizi ga historia, msamiati wa kimaadili. Kinachohitajika ni kizazi cha aandishi a Chidigo anao weza kuchukua malighafi hino na kuibadilisha — si kuinakili tu, ela kuifikiria tsipya kpwa mifumo ya maandishi ambayo inavutia kpwa ukurasa dza vira asili za mdomo zinavyovutia kpwa maonyesho.
Hino inamanisha kuagiza hadisi fupi zirizoandikwa kpwa Chidigo. Inamanisha kuchapisha novela — novela ya kpwandza ya Chidigo iriyoagizwa indakala alama muhimu. Inamanisha kuumba mkusanyo wa mashairi ga Chidigo. Inamanisha kuandza tuzo ya uandishi inayoaambira azungumzadzi a Chidigo: luga yako inastahili kuandikiwa, hadisi zako zinastahili kuhadiswa kpwa maandishi, na kuna asomadzi anaogodza kusoma unachoandika.
Kupisha kula mdomo hadi maandishi si chifo cha mila ya mdomo. Ni kupanuka kwakpwe kpwa chombo chiphya. Vikao vya kuhadisi hadisi dziloni tavihitaji kuisha ili riwaya ya Chidigo iandze. Vyosi vinaweza kuishi phamwenga — na kpwa kpweli, fasihi bora ya maandishi ya Chidigo indapata nguvu yakpwe kula kpwa midundo, picha, na achili ya kimaadili ya mila ya mdomo iriyoitanguliya kpwa karne nyinji.
Makusanyo gaga ganaandza kuziba pengo kahi ya mapokeo ga simulizi na ga maandishi, ela ganashughulika misemo kukala vielelezo vya kukusanywa badala ya vipengele vya moyo vya utamaduni wa chifasihi. Hathwa inayolunga — na ihi ndiyo programu ya uzalishaji wa chitamaduni ya Chidigo inavyotazamiya — ni kuumba mazingira ambamo misemo inaonekana si kpwenye kamusi ela kpwenye hadithi, si kpwenye maelezo ga chitaaluma ela kpwenye mashairi, si kukala vielelezo virivyohifadhiwa ela kukala vipengele vya moyo vya fasihi ya Chidigo iriyoandikwa ambayo bado taipo.
Lahaja Nye, Kiwango Chimwenga cha Maandishi
Changamoto ya kuumba fasihi ya Chidigo iriyoandikwa inazidishwa ni tofauti za lahaja. Lahaja nye za Chidigo zikaandikwa:
Chinondo — lahaja ya kaskazini. Ungu — inayogombwa kula Msambweni hadi mpaka wa Tanzania. Ts'imba — lahaja ya Myango ya Shimba. Tsw'aka (piya Chwaka) — inayogombwa kpwenye eneo ra Shimoni.
Kiwango cha maandishi chinategemea zaidi aina ya ph'wani ya Kenya — iriyoandikwa zaidi na yenye umuhimu mkulu kpwa jamii ya agombi. Ela fasihi yoyosi ya Chidigo iriyoandikwa ni lazima ishughulikie ukpweli kukala agombi kpwenye maeneo tofauti anaweza kuona kiwango rasmi kukala chigeni kpwenye mambo fulani. Njira iriyohalwa ni kamusi ya Mgombato — kuandika aina tofauti bila kupendeleza mwenga kukala "sahihi" — inapha mfano: fasihi ya maandishi inayokubali tofauti badala ya kuizuwiya.
Garigolondeka Kuhendwa
Pengo kahi ya mapokeo ga simulizi ga Adigo na fasihi ya moyo ya Chidigo iriyoandikwa ndiro pengo muhimu zaidi ra chitamaduni ambaro mpango uhu unalenga kuziba. Mapokeo ga simulizi ganapha malighafi: misemo, hadithi, miundo ya chishairi, hadithi za chihistoria, msamiati wa chimaadili. Garigolondeka ni chizazi cha aandishi a Chidigo ambao anaweza kuhala malighafi ihi na kuibadilisha — si kunakili tu, ela kuibuni luphya kpwenye miundo ya maandishi ambayo inavutiya kpwenye ukurasa dza asili za simulizi zinavyovutiya kpwenye uonyesho.
Ihi inaamba kuagiza hadithi fupi zirizoandikwa kpwa Chidigo. Inaamba kuchapisha novela fupi — novela ya kpwandza ya Chidigo iriyoagizwa, inayolengwa kpwa Mwaka wa 3 wa mpango, indakala alama muhimu. Inaamba kuumba mkusanyo wa mashairi ga Chidigo. Inaamba kuandza tuzo ya uandishi inayoambira agombi a Chidigo: luga yenu inastahili kuandikiwa, hadithi zenu zinastahili kugombwa kpwa maandishi, na kuna asirikizadzi anaosubiri kusoma mrigochochiandika.
Mpito kula kpwa simulizi hadi maandishi si chifo cha mapokeo ga simulizi. Ni kupanuka kpwakpwe kpwenye njira nyiphya. Kikao cha usimulizi wa hadithi cha usiku tachilondeki kuisha ili riwaya ya Chidigo iandze. Vyosi vinaweza kuishi phamwenga — na kpwa kpweli, fasihi nono zaidi ya Chidigo iriyoandikwa indahala nguvu yakpwe kula kpwa midundo, picha, na achili ya chimaadili ya mapokeo ga simulizi garigoitangulia kpwa miaka mia minji.