Mpaka Ambao Hawakuuchora
Mnamo Novemba 1886, wawakilishi wa milki za Uingereza na Ujerumani waliketi Berlin na kuchora mstari kwenye ramani ya Afrika ya Mashariki, ukigawa maeneo ambayo yangekuwa Kenya na Tanzania. Wajadili wa Kizungu hawakuwahi kutembelea pwani waliyoigawa. Hawakujua chochote kuhusu Wadigo waliokuwa wameishi kando ya pwani hiyo kwa karne nyingi, kuhusu mitandao ya ukoo iliyounganisha familia kutoka Shimoni hadi Tanga, kuhusu misitu takatifu iliyoshirikiwa, lugha iliyoshirikiwa, na maisha ya sherehe yaliyoshirikiwa. Mstari kwenye ramani ukawa mpaka. Na Wadigo wakawa, usiku mmoja, watu wa mpakani — raia wa nchi mbili ambao hawakuchagua kugawanywa.
Ukubwa wa Mgawanyiko
Takriban Wadigo 217,000 wanaishi Kenya, hasa Kwale. Zaidi ya 100,000 wanaishi Tanzania, hasa Mkinga na Tanga. Kwa jumla, zaidi ya watu 300,000 — lakini wanahesabiwa katika sensa mbili tofauti na kutawaliwa na mifumo miwili tofauti ya kisiasa. Wadigo wa Kenya ni sehemu ya muungano wa Mijikenda. Wadigo wa Tanzania wanaishi katika mazingira ambapo sera za ujamaa za Nyerere zilipunguza msisitizo wa utambulisho wa kikabila.
Mwendelezo wa Kitamaduni
Licha ya mpaka, mwendelezo wa kitamaduni kati ya Wadigo wa Kenya na Tanzania ni wa kushangaza. Chidigo kinazungumzwa pande zote mbili. Uislamu ndio dini kubwa pande zote. Vyakula vya nazi vinavyoelezea upishi wa Kidigo ni sawa kabisa pande zote. Mandhari ya kilimo yanafuata misimu sawa ya monsuni. Familia za pande zote zingekuwa, kwa mgeni yeyote, zisizotofautishwa.
Ukweli wa Kisheria
Mwendelezo wa kitamaduni hauwezi kufuta ukweli wa kisheria wa mpaka. Ndoa za mpakani — ambazo bado ni za kawaida — zinaunda familia zinazolazimika kupitia mifumo miwili ya kisheria. Miradi ya miundombinu, ikiwa ni pamoja na kivuko cha kituo kimoja kinachoendelezwa Lunga Lunga-Horohoro na barabara kuu ya pwani ya Malindi-Bagamoyo iliyopangwa, inaahidi kuimarisha uhusiano.
Wadigo hawakuchagua kuwa watu wa mpakani. Lakini wamezoea ukweli huu kwa ustahimilivu unaozungumza kuhusu kina cha vifungo vyao vya kitamaduni. Mpaka unaweza kugawa maeneo, lakini hauwezi kukata vifungo vya lugha, ukoo, na mila zinazoshirikiwa ambazo zinafanya watu kuwa watu.
Chakula ni kimoja. Vyakula vya nazi vinavyofafanua upishi wa Kidigo — matumizi ya tui katika wali, katika mchuzi, katika kuandaa samaki na mboga — ni sawa pande zote. Mazao ni yaleyale: nazi, muhogo, mahindi, maembe, korosho. Kalenda ya kilimo inafuata misimu sawa inayoendeshwa na monsuni. Jiko la Kidigo huko Msambweni na jiko la Kidigo huko Mkinga vingekuwa, kwa mgeni yeyote, visivyotofautika.
Hali Halisi ya Kisheria
Kuendelea kwa kitamaduni, hata hivyo, hakuwezi kufuta hali halisi ya kisheria ya mpaka. Adigo wa Kenya na Tanzania ni raia wa nchi huru tofauti, na hii inaleta changamoto za kweli zinazoathiri maisha ya kila siku. Ndoa ya kuvuka mpaka — na ndoa kama hizo bado ni za kawaida — inaunda familia ambayo lazima ipitie mifumo miwili ya kisheria. Migogoro ya urithi inakuwa ngumu mmoja aliyefariki alipomiliki ardhi upande mmoja na kuwa na warithi upande mwingine. Watoto waliozaliwa na wanandoa wa kuvuka mpaka wanaweza kukabiliwa na maswali ya utaifa na uraia. Upatikanaji wa huduma za afya, elimu, na huduma za kijamii umefungwa na utambulisho wa kitaifa, si utambulisho wa kikabila.
Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), ambayo Kenya na Tanzania zote zipo, imefanya maendeleo katika kurahisisha harakati za kuvuka mpaka. Pasipoti za Afrika Mashariki na vitambulisho vya kitaifa vinaruhusu raia wa nchi wanachama kuvuka mipaka kwa urahisi wa kiasi. Lakini "urahisi wa kiasi" si sawa na uhuru wa harakati, na mpaka unabaki kuwa mahali ambapo nyaraka zinakaguliwa, maswali yanaulizwa, na mstari wa kiholela uliochorwa mwaka 1886 unathibitisha tena mamlaka yake juu ya watu ambao hawakuwahi kuukubali kuwa halali.
Miundombinu ya Kuunganisha Tena
Miradi kadhaa ya miundombinu inabeba ahadi ya kuimarisha uhusiano kati ya jamii za Kidigo za Kenya na Tanzania. Kivuko cha mpaka cha hatua moja kinaendelezwa huko Lunga Lunga-Horohoro, ambacho kingerahisisha mchakato wa kibiashara na kupunguza muda wa kuvuka. Barabara kuu ya pwani ya Malindi-Bagamoyo iliyopangwa ingeunda barabara ya lami inayoendelea kando ya pwani, kuunganisha maeneo ya Kidigo ya nchi zote mbili ndani ya ukanda mmoja wa usafiri. Ujumuishaji wa reli unaoungana na ukanda wa Tanga-Taveta-Kilimanjaro ungeweza kupunguza zaidi umbali wa kiuchumi na kisaikolojia kati ya idadi hizo mbili za watu.
Miradi hii haijaundwa mahususi kwa Adigo — inahudumia malengo mapana ya kiuchumi ya kitaifa na kikanda. Lakini athari yake kwa jamii ya Kidigo ingekuwa kubwa kwa kiasi kisicholingana. Kila uboreshaji wa miundombinu ya kuvuka mpaka ni, kwa Adigo, uboreshaji wa uwezo wa kudumisha uhusiano wa kifamilia, mahusiano ya kibiashara, na kubadilishana kitamaduni ambayo mpaka umeyafanya kuwa magumu lakini kamwe haukuweza kuyaharibu.
Watu Wamoja, Mataifa Mawili
Adigo hawakuchagua kuwa watu wa kuvuka mpaka. Utambulisho huo uliwekwa juu yao na nguvu za Ulaya zilizofuatia nia za kimkakati ambazo hazikuwa na uhusiano na ustawi wa jamii za pwani ya Afrika Mashariki. Lakini Adigo wamezoea hali hii kwa ustahimilivu unaozungumza kuhusu kina cha vifungo vyao vya kitamaduni. Mitandao ya ukoo inaenea kuvuka mpaka. Ndoa za kuvuka mpaka zinaendelea. Lugha inadumu pande zote. Chakula, imani, muziki, sherehe — zote zinaendelea kutiririka kuvuka mpaka ambao kamwe haujafanikiwa kuwa kizuizi cha kitamaduni, hata inavyofanya kazi kwa ufanisi kama kizuizi cha kisiasa.
Hadithi ya Adigo kama watu wa kuvuka mpaka ni, kwa maana hii, hadithi kuhusu mipaka ya nguvu ya serikali juu ya utambulisho wa kitamaduni. Mipaka inaweza kugawanya maeneo. Inaweza kufanya maisha kuwa magumu. Inaweza kuleta ndoto mbaya za kibiashara kwa familia ambazo kosa lao pekee ni kuwa na uhusiano na watu upande mwingine. Lakini haiwezi, kwa zaidi ya karne moja, kukata vifungo vya lugha, ukoo, na mila ya pamoja vinavyofanya watu kuwa watu. Adigo wanabaki wamoja, hata wanapobeba bendera mbili.