Kuenea kwa Uislamu miongoni mwa Adigo kuliwafanya kuwa watu pekee wa Mijikenda ambao wengi wao ni Waislamu. Hakukuanza kwa jeshi la uvamizi wala kwa amri ya mfalme. Kulianza kwa watu mmoja mmoja waliokutana na Uislamu kupitia biashara, ukoo, njaa na maradhi, kisha wakachagua kujenga upya maisha yao kuuzunguka. Abdallah Mwapodzo wa Diani ni mmoja wa mifano iliyo wazi zaidi tuliyonayo. Aliingia Uislamu wakati wa dhiki. Hata hivyo hakuuacha uaminifu wake kwa kijiji chake, na kijiji hicho ndicho alichopanda dini hiyo mpya.
Karibu kila kinachojulikana kumhusu kinatoka kwa mwanahistoria David Sperling. Kati ya 1967 na 1987 Sperling alirekodi kumbukumbu za wazee wa Diani, na akazilinganisha na mafaili ya Hifadhi ya Kitaifa ya Kenya. Simulizi lifuatalo linafuata kazi yake kwa karibu.
Mwanatsi wa Kaya Diani
Mwapodzo alizaliwa Ukunda karibu mwaka 1840 akiwa na jina Chivoyero Mwapodzo. Baba yake alikuwa Mwakulenje Podzo.
Mustakabali wake uliamuliwa na ukoo wa mama yake. Kaya Diani ilikuwa imeanzishwa mwishoni mwa karne ya 17 au mwanzoni mwa karne ya 18 na Mwalela Bawa wa ukoo wa Akinalela, aliyekuja kutoka Kaya Dzombo. Uongozi wa kaya kisha ulirithiwa kupitia vizazi vya Mwalela Bawa kwa upande wa mama. Katika kaya zote za Adigo, mwanatsi ("mwana wa nchi") aliongoza sherehe za kaya. Alikaa kichwani mwa ngambi, baraza la wazee, na karibu kila mara alichaguliwa kwa nasaba ya upande wa mama kutoka ukoo ulioanzisha kaya.
Kwa hiyo Chivoyero hakupata cheo hicho kwa kuchaguliwa. Alitoka Ukunda kuja kukirithi kutoka kwa mjomba wake, Mwatsavua. Mapokeo ya Diani yanaweka jambo hili katika utawala wa Sayyid Majid wa Zanzibar, yaani wakati fulani kati ya 1856 na 1870. Akawa mwanatsi wa saba wa Kaya Diani. Wale sita waliomtangulia hawakuwa Waislamu.
Kuingia Uislamu Wakati wa Njaa
Baba yake mara nyingi aliwatembelea jamaa zake Mombasa, na safari hizo zilimpa kijana mawasiliano yake ya kwanza na maisha ya mjini na Waislamu. Mabadiliko makubwa yalikuja na njaa ya Mwakisenge ya 1884–85. Baba na mwana walikwenda kukaa na jamaa zao Adigo huko Takaungu, kaskazini ya Mombasa, ambao tayari walikuwa Waislamu. Huko wote wawili walipata ndui. Mwakulenje Podzo alifariki. Mwanawe, kwa maneno ya mzee mmoja wa Diani aliyehojiwa mwaka 1967, "alipona akawa Abdallah". Aliporudi nyumbani baada ya njaa alikuwa Mwislamu, na "alikuwa akizungumza Kiswahili", jambo ambalo wakati huo lilimtambulisha mtu aliyekuwa akishughulika na miji mara kwa mara.
Huenda wengine wa Diani walisilimu kabla yake. Lakini waliosilimu mapema ama walihamia Mombasa ama hawakuifuata dini kwa kiasi kikubwa. Mwapodzo ndiye wa kwanza aliyeishi kama Mwislamu kijijini na kuwavuta wengine wamfuate. Ndiyo sababu Diani inamkumbuka kama Mwislamu wake wa kwanza.
Mwislamu Aliyebaki Nyumbani
Matokeo makuu ya Sperling kuhusu Mijikenda wa kusini ni kwamba, kuanzia miaka ya 1850, Adigo waliosilimu kwa kawaida walibaki katika vijiji vyao huku maisha yao ya kidini kama Waislamu yakielekezwa mjini. Waliosilimu kabla yao walihamia miji ya Waswahili na kuziacha jamii zao. Mwapodzo anaonyesha mtindo huo mpya karibu kikamilifu.
Aliendelea kufanya biashara Mombasa na inasemekana aliwahi kuzuru Zanzibar. Hata hivyo alibaki mwanatsi na akaendelea kuongoza sherehe za Kaya Diani. Wazee walikumbuka maombi yake ya mvua kuwa yenye nguvu ya pekee. Watu walimletea mbuzi, kuku na wanyama wengine ili kuwatoa sadaka katika maombi ya kaya. Kwake, kuwa Mwislamu na kuwa kiongozi wa mila wa kaya hayakuwa maisha mawili ya kuchagua mojawapo.
Pia aliifungua Diani kwa ulimwengu mpana wa Kiislamu. Katikati ya miaka ya 1880 na 1890 wafanyabiashara Waislamu walianza kuweka makazi Diani. Waliuza samaki, tende, shanga na vitambaa, walinunua nazi na tumbaku, na walileta nafaka katika miaka ya njaa. Walipokwenda bara kununua tumbaku, Mwapodzo aliwapa wasindikizaji. Kadhaa kati yao walikaa Diani Mwaroni, alipoishi. Mmoja wao, Mbega, mtumwa aliyekuwa amekombolewa, alikuwa rafiki yake. Mwapodzo pia alikuwa rafiki wa Shaykh Mbaruk bin Rashid, kiongozi wa Wamazrui huko Gasi.
Msikiti wa Mwaroni
Kwa miaka mingi Diani haikuwa na msikiti. Waislamu wake wachache walikwenda Gasi au Tiwi kwa sala ya Ijumaa, au walisali ndani ya vizimba vidogo vya makuti. Kwa sikukuu za Idi, wanaume "kama Abdallah Mwapodzo" walitembea kwa miguu hadi Mombasa. Walilala njiani Pungu kwa Muhammad Mwaganyuma, mmoja wa waliosilimu mapema huko.
Karibu mwaka 1907, idadi ya Waislamu ilipoongezeka, Mwapodzo alijenga msikiti wa kwanza wa Diani, Msikiti wa Mwaroni, karibu na nyumbani kwake. Ulijengwa kwa udongo na miti chini ya paa la makuti. Imamu wake wa kwanza alikuwa Shehe Baimba, mfanyabiashara Mgunya (Mbajuni) aliyekuja kuuza shanga na vioo na akajitolea kufundisha. Baadaye mpwa wa Mwapodzo, Hamisi Mwaramunda, alishinda nafasi hiyo katika ushindani na wagombea wengine. Diani iliukumbuka msikiti huo kuwa "wa Akinalela", ukoo ulioanzisha kaya.
Baada ya Vita vya Kwanza vya Dunia misikiti zaidi ilifuata: Msikiti wa Mwamambi mwaka 1920 na Msikiti wa Mvumoni mwaka 1922. Karibu mwaka 1927 watu wa Diani walisafisha kichaka kilichouzunguka Msikiti wa kale wa Kongo, na mwaka 1932 Shaykh Mwinyikombo aliufungua kwa maulidi makubwa. Kufikia 1920 angalau watano kati ya wajumbe kumi na saba wa ngambi ya Diani walikuwa Waislamu.
Mkuu wa Kikoloni
Waingereza walimteua Mwapodzo kuwa Mkuu wa Diani, naye alishikilia cheo hicho hadi kifo chake. Kufikia 1916 ripoti ya kikoloni tayari ilimwita "mzee sana" na ilieleza kwamba alikuwa ameruhusiwa kutohudhuria mikutano ya Baraza. Alifariki mwaka 1923. Tarehe 10 Julai 1923 Mkuu wa Wilaya, H. E. Lambert, aliandika katika shajara yake ya ziara kwamba Abdallah Mwarandu alikuwa amechaguliwa kuwa Mkuu mahali pake.
Kwa hiyo maisha yake ya kazi yalianzia katika uongozi wa kaya kabla ya ukoloni hadi utawala usio wa moja kwa moja wa Waingereza. Sperling aligundua kwamba kusilimu kwa Adigo kulifikia "aina ya kilele kufikia mwisho wa miaka ya 1920", katika miaka iliyofuata kifo chake.
Waanzilishi Wengine wa Mwanzo wa Uislamu kwa Adigo
Mwapodzo alikuwa sehemu ya kizazi kipana zaidi. Utafiti wa Sperling pia unawataja:
Hamisi Mwapodzo wa Pungu. Huyu ni mtu tofauti mwenye jina linalofanana. Alisilimu karibu mwaka 1870 na, pamoja na Muhammad Mwaganyuma, alijenga misikiti ya kwanza ya Pungu katika miaka ya 1890.
Muhammad Mwaganyuma wa Pungu, mwana wa Ali Ganyuma, aliyekuwa tayari Mwislamu kufikia 1855. Mwana wa Muhammad, Mwalimu Ali, alisoma Mtanganyiko na akawa Imamu wa kwanza wa Msikiti wa Pungu na mwalimu wa watoto wa waliosilimu.
Mwinyihaji wa Bwika, mzee mkuu wa Tiwi, aliyefariki 1913. Wazee wa vijiji vingine walimkumbuka kama mtu aliyeanzisha urithi kwa mujibu wa sheria ya Kiislamu miongoni mwa Adigo.
Omari Mwakikweza, mwana wa Mwanaphyori Chikpweza, mmoja wa waliosilimu mapema kutoka Diani aliyehamia Mombasa. Omari alikuja kuchukuliwa kama kiongozi wa Waislamu wa Kidigo huko.
Sulayman Abdallah Mwakuaza, Imamu wa Msikiti wa Mkunguni huko Tiwi. Kwa kadiri inavyojulikana, alikuwa Mdigo wa kwanza, na Mmijikenda wa kwanza, kwenda kuhiji Makka. Alionekana akishuka Jidda lakini hakurudi nyumbani kamwe.
Urithi
Abdallah Mwapodzo hakuacha mnara wala taasisi yenye jina lake tunayoijua. Lakini aliacha mfano. Mdigo angeweza kuwa Mwislamu, akabaki na nafasi yake kichwani mwa kaya, akaomba mvua kayani na kuwaongoza watu wa kijiji chake kwenda sala ya Ijumaa. Hatimaye Uislamu ukawa dini ya walio wengi miongoni mwa Adigo wa kusini ya Mombasa. Msikiti wa Mwaroni alioujenga, msikiti wa kwanza wa Diani, ndipo mabadiliko hayo yalipoanzia kijijini mwake.
Usimchanganye na Hamisi Mwapodzo wa Pungu. Tahajia ya majina ya ukoo hapa inafuata Sperling, na wazee wa Diani huenda wakayaandika kwa namna tofauti.