Dzumbe Mamfulla wa Gombelo anajulikana kutokana na vifungu viwili vifupi katika kitabu cha safari cha Kijerumani cha mwaka 1891. Vina umuhimu kwa sababu vinaandika mabadiliko makubwa. Kabla yake, vijiji vya Wadigo vya bara la Tanga havikuwa na machifu. Kupitia kwake, utawala wa kikoloni ulimweka mtu mmoja juu ya vijiji vyote. Muda mfupi baadaye, nchi iliyozunguka kijiji chake iliinuka dhidi ya Wajerumani.
Vyanzo vya Kijerumani vinaandika jina lake "Jumbe Mamfulla". Jumbe ni cheo, neno la pwani kwa mkuu wa kijiji au chifu, wala si sehemu ya jina lake. Makala hii inatumia umbo la Kidigo, Dzumbe.
Utawala wa Wazee
Mwanajiografia Mwaustria Oscar Baumann alisafiri katika nchi ya Wadigo mwaka 1890. Aligundua kwamba hata vijiji vinavyojulikana sana, kama Gombelo na Zirihini, vilikuwa na vibanda karibu arobaini tu. Gombelo ilikuwa na moja ya masoko muhimu zaidi ya kila wiki katika nchi ya Wadigo, na wafanyabiashara wa pwani walilitembelea mara kwa mara. Baumann anaeleza jinsi vijiji hivyo vilivyotawaliwa:
Vijiji vya Wadigo haviko chini ya machifu, bali vinatawaliwa na "wazee" wachache.
Mara nyingine mzee mmoja alipata heshima kuliko wengine, kama mkuu kipofu wa Zirihini au kiongozi aliyeogopwa, Jambia, lakini hakuna aliyetawala watu wote.
Chifu Aliyewekwa na Wajerumani
Baumann anaendelea:
Chifu halisi aliwekwa kwa mara ya kwanza na mamlaka ya Kijerumani, katika nafsi ya Jumbe Mamfulla wa Gombelo, ambaye sasa Wadigo wote, angalau kwa jina, wako chini yake.
Mahali pengine anawataja "maakida weusi (wakala)" ambao kupitia kwao Wajerumani waliitawala nchi ya Wabondei na Wadigo, ambako bado hapakuwa na afisa Mzungu. Kati yao, anaandika, "Abdallah wa Sega karibu na Magila na Mamfulla wa Gombelo ndio muhimu zaidi."
Kwa hiyo Mamfulla aliteuliwa. Mamlaka yake yalitoka kwa utawala wa Kijerumani wa pwani, si kwa wazee wa vijiji, na hata Baumann aliongeza "angalau kwa jina". Yeye ni alama ya kuhama kutoka utawala wa mabaraza ya wazee kwenda mfumo wa kikoloni wa machifu wa kuteuliwa.
Hatujui kwa uhakika kama Mamfulla alikuwa Mdigo. Baumann hasemi hivyo popote. Katika ukurasa huohuo anadhihaki kwamba "gavana" Mwafrika "anabaki Mswahili hata chini ya bendera ya Kijerumani" na ni Mwislamu. Maneno hayo yamo katika sehemu inayohusu misheni ya Waingereza ya Magila, kwa hiyo yaelekea yanamhusu Abdallah wa Sega, si Mamfulla. Hata hivyo yanaashiria kwamba maakida wa Wajerumani walikuwa Waislamu wa jamii ya pwani. Huenda Mamfulla alikuwa mwenyeji wa Gombelo au mgeni aliyewekwa pale; vyanzo havisemi. Hakuna kilichoandikwa kuhusu familia yake, ukoo wake, wala lini alizaliwa au alifariki.
Uasi wa 1891–92
Mwishoni mwa mwaka 1891 nchi ya Wadigo iliyozunguka Gombelo iliinuka. Baumann alirudi Januari 1892 akiwa na msafara mpya, akasikia yaliyotokea wiki chache kabla. Wadigo, "ambao siku zote walikuwa raia wema kabisa, ghafla waliishusha bendera ya Kijerumani na kujitangaza huru". Afisa Mjerumani alikuja na askari wachache kuwarudisha katika utii. Wadigo walimpokea kwa risasi nyingi, wakamlazimisha kurudi nyuma, wakamfukuza hadi Amboni na kuchoma maghala ya kampuni ya mashamba.
Jibu lilikuwa kali. Askari walikuja kwa meli kutoka Dar es Salaam, na Freiherr von Bülow akatumwa "kuwatuliza" Wadigo. Baumann anayaita yaliyofuata "utaratibu wa kawaida wa adhabu, wa kuchoma vijiji na kuswaga mifugo". Analaumu pombe ya mnazi kwa uasi huo, dhana potofu aliyokuwa ameieleza kwa kirefu katika kitabu chake cha awali. Simulizi yake mwenyewe inaonyesha kwamba Wadigo waliishusha bendera, wakajitangaza huru na wakapigana.
Siku tatu baada ya von Bülow kuondoka, msafara wa Baumann wa watu 200 wenye silaha ulipiga kambi chini ya mti mkubwa nje ya Gombelo. Kijiji kilikuwa tupu: watu wake walikuwa wamekimbilia porini, na baadhi ya wapagazi wake waliobaki nyuma walipigwa mishale. Watu wake walichukua mihogo na kuku kutoka mashamba yaliyoachwa.
Wadigo walijibu kwa kutumia utaratibu wa serikali ya kikoloni yenyewe. Walifungua malalamiko rasmi katika ofisi ya wilaya. Malalamiko hayo yalifika Dar es Salaam na Berlin, na Kamati ya Kupinga Utumwa, iliyokuwa imegharimia msafara wa Baumann, ikalazimika kulipa fidia. Baumann analidhihaki hilo pia. Kumbukumbu hazisemi lolote kuhusu fidia kwa vijiji vilivyochomwa na von Bülow.
Hakuna chanzo kinachoeleza Mamfulla alifanya nini wakati wa uasi. Gombelo ilikuwa katika nchi iliyoinuka, lakini simulizi za Kijerumani zilizosomwa hadi sasa hazimtaji yeye wala kiongozi mwingine yeyote wa Kidigo.
Urithi Wake
Mamfulla ni mtu wa kipindi cha mpito, wala si shujaa katika kumbukumbu. Ndiye mtu wa kwanza anayejulikana kushika mamlaka juu ya Wadigo wote wa Tanzania, na mamlaka hayo alipewa na dola ya kikoloni. Ndani ya miaka miwili Wadigo waliishusha bendera ambayo chini yake aliteuliwa. Jalada la vipande vya magazeti ya Kijerumani kuhusu uasi huo, na kumbukumbu za wazee wa Gombelo, huenda siku moja vikatueleza zaidi kumhusu.