Katika nusu ya pili ya karne ya 19, Waislamu wa kwanza wa Kidigo hawakuwa na mahali popote karibu nyumbani pa kujifunza dini yao. Hapakuwa na vyuo vya Qurani katika vijiji vya Wadigo, na waliosilimu walikwenda Mombasa kuswali. Ali bin Muhammad Mwaganyuma wa Pungu alisaidia kubadilisha hali hiyo. Alikwenda mbali kusoma, akarudi nyumbani, akahubiri sokoni huku watu wakimzomea, na akaendelea kufundisha. Majirani zake wakaja kumwita kwa urahisi Mwalimu Ali, yaani "Ali mwalimu".
Habari zake zinatoka hasa kwa mwanahistoria David Sperling, aliyewahoji wajukuu wa Mwalimu Ali katika miaka ya 1980 na kuifuatilia familia hiyo katika kumbukumbu za kikoloni.
Familia ya Waliosilimu Mapema
Pungu ilikuwa karibu na kivuko cha kwenda Mombasa, na hapo ndipo palikuwa soko la Ngare, soko kubwa kuliko yote la Wadigo kusini mwa mji huo, lililotembelewa mara kwa mara na wafanyabiashara wa Kibaluchi.
Babu yake Ali, Ali Ganyuma Mwanrudzu, alikuwa mwanatsi wa Kaya Similani. Kaya ilikuwa makazi ya Wadigo yaliyozungushiwa ulinzi na kutawaliwa na baraza la wazee (ngambi), na mwanatsi ("mwana wa nchi") alikuwa mzee wake mkuu, aliyechaguliwa kwa kufuata ukoo wa mama. Yeye alirithi cheo hicho kutoka kwa mjomba wake. Wafanyabiashara walilazimika kumwomba ruhusa ili kufanya biashara Pungu. Kupitia kwao, na kupitia jamaa wa ukoo wake waliokuwa tayari Waislamu huko Mtongwe, alisilimu, pengine mapema kama miaka ya 1850, akachukua jina Ali. Alifariki karibu mwaka 1865. Alikuwa mmoja wa waliosilimu wachache wa wakati wake waliowalea watoto wao kama Waislamu, akiwaambia, kama kitukuu chake kimoja kilivyokumbuka: "Usiposwali, huli." Lakini hapakuwa na chuo cha kuwafundishia, na inasemekana mwanawe wa kwanza, Muhammad Mwaganyuma, alijifunza kidogo peke yake.
Masomo Mtanganyiko
Wakati wa njaa ya Mwakisenge ya 1884–85, Muhammad alimpeleka mwanawe Ali kukaa na mjomba wake, Mwinyihamisi Mwandungo, mfanyabiashara Mdigo aliyekuwa amehamia Mtanganyiko katika miaka ya 1870. Mtanganyiko, kaskazini mwa Mombasa, wakati huo ndio ulikuwa kitovu kikuu cha Uislamu miongoni mwa Mijikenda wa kaskazini. Huko Ali alisoma katika chuo cha Qurani chini ya Omari Ngoma, na pia chini ya Muhammad bin Ali Mazrui. Alijifunza pia falaki, aina ya unajimu iliyodaiwa kuweza kuathiri matukio pamoja na kuyabashiri.
Kuzomewa Sokoni
Aliporudi nyumbani, Ali alikwenda na baba yake katika soko la Ngare na kuhubiri Uislamu huko. Kwa maneno ya Sperling, "watu walipinga kwa uhasama ('alizomewa na kunyamazishwa kwa kelele') lakini jambo hilo halionekani kumkatisha tamaa". Aliendelea kuhubiri, akaanza kuwafundisha watoto wa Wadigo waliosilimu, na akajulikana kama Mwalimu Ali. Watu pia walimjia kutibiwa, naye alizunguka akiwatibu.
Katika miaka ya 1890 baba yake na Hamisi Mwapodzo walijenga misikiti ya kwanza ya Pungu, yaani Msikiti wa Tuliani wa Pungu na Msikiti wa Chingbwede. Mwalimu Ali akawa Imamu wa kwanza wa Msikiti wa Pungu. Mwanafunzi wake Saidi bin Hamisi Mwapodzo baadaye alijenga msikiti wa kwanza wa Matuga. Sperling anaeleza kwamba Saidi, tofauti na "mwalimu wake Mwalimu Ali", hakuzilaani mila za Wadigo bali alijiunga katika ngoma za Kidigo ili akubalike.
Mwalimu Ali pia alikuwa mfanyabiashara. Orodha ya wafanyabiashara wa Pungu ya mwaka 1913 ina jina la "Ali bin Mohamed anayeuza kaniki na vitambaa vya Kimarekani", pengine yeye mwenyewe, na mjukuu wake alisema alifanya biashara ya mpira. Mwaka 1914–15 yeye na baba yake walikuwa miongoni mwa viongozi wa Kidigo walioomba hati za ardhi.
Kesi ya Mirathi
Kitendo chake chenye athari kubwa zaidi kilikuja katika miaka ya 1920. Inasemekana Muhammad Mwaganyuma alifariki karibu mwaka 1922. Kwa mila ya Wadigo, mali ilirithiwa kwa kufuata ukoo wa mama, na ndugu yake, aliyeitwa pia Ali Ganyuma, akadai urithi wake. Mwalimu Ali alikataa. Kama mjukuu wake alivyosimulia, alimwambia ami yake: "Wewe una wana wako, na Mwaganyuma alikuwa na mwanawe, ambaye ni mimi. Huwezi kuchukua mali ya baba yangu."
Baraza la wazee na mahakama ya Kwale zilimpa ushindi ami yake kwa kufuata mila ya Wadigo. Mwalimu Ali, akisaidiwa na mwanawe Shaykh Mwinyi, aliyekuwa amesoma sheria ya Kiislamu kiasi, alipeleka kesi hiyo katika Mahakama Kuu ya Kenya, nayo ikaamua kwa niaba yake. Kisha ami yake akakata rufaa katika Mahakama ya Rufaa ya Afrika Mashariki, iliyokuwa ikiketi Kampala. Mnamo Machi 1928 mahakama hiyo ilitupilia mbali rufaa hiyo katika kesi ya Ali Ganyuma v. Ali Mohamed, ikiamua kwamba "Sheria ya Kiislamu ndiyo inayotumika na mali inarithiwa kwa kufuata ukoo wa baba".
Uamuzi huo uliwagawa Wadigo. Mwaka huo huo Baraza la Wenyeji la Eneo, chombo cha wazee cha wilaya, liliomba serikali iruhusu mila ya Wadigo itumike isipokuwa pale mtu alipoacha wasia. Mwaka 1929 Mkuu wa Wilaya aliripoti kwamba watu walitaka "kujenga taratibu mfumo wa kurithi kwa ukoo wa baba, badala ya mila ya zamani kufutwa kwa 'pigo moja la kalamu'". Sperling anahitimisha kwamba Mwalimu Ali "aliendelea na rufaa yake ya kisheria kwa sababu ya imani yake ya kidini".
Jinsi Habari Zake Zilivyohifadhiwa
Hakuna tarehe ya kuzaliwa wala ya kufariki kwa Mwalimu Ali iliyopatikana. Mengi yanayojulikana yanatoka kwa wajukuu wake, Uthman na Ngumi bin Shaykh Mwinyi, kwenye orodha za kikoloni zilizotawanyika, na kwenye ripoti ya kisheria ya kesi yake. Mwanawe Shaykh Mwinyi baadaye alifundisha Msambweni na akafariki Lungalunga mwaka 1947.
Urithi Wake
Mwalimu Ali alikuwa mmoja wa Wadigo wa kwanza kusoma mbali na nyumbani na kurudi kuwafundisha watu wake. Alivumilia dhihaka ili kufanya hivyo, akaongoza jamaa ya kwanza ya waumini wa Pungu, na akawafundisha watoto wa waliosilimu. Kupitia kesi yake ndefu aliamua, mbele ya mahakama za kikoloni, jinsi mali ya Mdigo Mwislamu inavyopaswa kurithiwa, swali ambalo jamii iliendelea kulijadili kwa miaka mingi baadaye.