Kuenea kpwa Uislamu kahi za Adigo kpwaahenda akale ndio atu bahi a Amijikenda ambao anji ao ni Aislamu. Uislamu taukaandza kpwa jeshi ra kuvamia wala kpwa amri ya mfalume. Waandza na atu mmwenga-mmwenga ariokutana na Uislamu kpwa njira ya biashara, achina, ndzala na makongo, chisha achitsambula kudzenga upya maisha gao kulengana na dini iyo. Abdallah Mwapodzo wa Diani ni mmwenga wa mifwano ya wazi zaidi. Wasilimu wakati wa taabu. Ela wasala mwaminifu kpwa chidzidziche, na chidzidzi chicho ndicho arichophandira dini iyo nyiphya.
Phephi mambo gosi ganagomanyikana kuhusu iye ganatuluka kpwa mwanahistoria David Sperling. Kahi ya 1967 na 1987 Sperling waandika mambo garigotambukirwa ni azehe a Diani, achigalinganisha na mafaili ga Kenya National Archives. Adisi iyi inalunga kaziye phephi-phephi.
Mwanatsi wa Kaya Diani
Mwapodzo wavyalwa Ukunda kama mwaka 1840 na dzina Chivoyero Mwapodzo. Ise kala ni Mwakulenje Podzo.
Fuko ra nine ndiro ririroamula maishage ga mbere. Kaya Diani kala ikaandzishwa mwisho wa karne ya 17 au mwandzo wa karne ya 18 ni Mwalela Bawa wa fuko ra Akinalela, ariyekpwedza kula Kaya Dzombo. Bada ya iye, kaya ikalongozwa ni vivyazivye vya uphande wa mayo. Kahi za makaya gosi ga Adigo, mwanatsi ("mwana wa tsi") ndiye kala analongoza mila za kaya. Kala ndiye mkpwulu wa ngambi, baraza ra azehe, na phephi wakati wosi kala anatsambulwa kulengana na uphande wa mayo kula fuko ririroandzisha kaya.
Phahi Chivoyero wachiphaha cheo chicho kpwa kurisi, si kpwa kutsambulwa. Wauka Ukunda achedza kuchirisi kula kpwa aphuye, Mwatsavua. Kpwa mapokeo ga Diani, dzambo riri rahendeka wakati wa utawala wa Sayyid Majid wa Zanzibar, manaye ni wakati fulani kahi ya 1856 na 1870. Wakala mwanatsi wa sabaa wa Kaya Diani. Ara sita ariomtangulira kala si Aislamu.
Kusilimu Wakati wa Ndzala
Ise kala anaanyendekera achinae Mombasa mara nyinji, na safari izo zamupha barobaro iye nafasi ya kpwandza ya kumanya maisha ga mudzini na Aislamu. Dzambo ririrogaluza maishage rakpwedza na ndzala ya Mwakisenge ya 1884–85. Ise na mwana aphiya kukala na achina ao a Chidigo iko Takaungu, kazikazini ya Mombasa, ambao kala tayari ni Aislamu. Hiko osi airi agbwirwa ni ndui. Mwakulenje Podzo wafwa. Mwanawe, kpwa maneno ga mzehe mmwenga wa Diani ariyeuzwa maswali mwaka 1967, "waphola achikala Abdallah". Ariphouya kpwakpwe kaya bada ya ndzala kala ni Mwislamu, na "kala anagomba Chiswahili", dzambo ambaro wakati uo kala ni alama ya mutu ariyekala anahenda mambo na midzi mara kpwa mara.
Inawezekana kukala anjina a Diani asilimu kabla ya iye. Ela ara ariotangulira ama atsama kuphiya Mombasa, ama kala taailunga dini chikpweli. Mwapodzo ndiye wa kpwandza ariyeishi dza Mwislamu chidzidzini, achiamweha anjina amlunge. Kpwa sababu iyo Diani inamtambukira dza Mwislamu wa kpwandza wa Diani.
Mwislamu Ariyesala Kpwakpwe
Dzambo kulu Sperling ariroona kuhusu Amijikenda a kusini ni kukala, kula miaka ya 1850, Adigo ariokala Aislamu kpwa kawaida kala anasala vidzidzini vyao, ela maisha gao ga dini dza Aislamu kala ganakala mudzini. Ara ariotangulira atsama kuphiya midzi ya Aswahili, achiricha jamii zao. Mwapodzo anaonyesa vinono sana njira iyi nyiphya.
Waenderera kuhenda biashara Mombasa, na nkugombwa kukala wanyendekera Zanzibar. Ela wasala kukala mwanatsi, achienderera kulongoza mila za Kaya Diani. Azehe kala anatambukira mavoyoge ga mvula kukala gakala na nguvu kulu sana. Atu kala anamrehera mbuzi, kuku na nyama anjina ili alavye sadaka kpwenye mavoyo ga kaya. Kpwakpwe, kukala Mwislamu na kukala mkpwulu wa mila wa kaya kala si maisha mairi ga kutsambula mwenga.
Piya waivugula Diani kpwa ulimwengu wa Chiislamu wa kondze. Kahi-kahi ya miaka ya 1880 na miaka ya 1890 achuuzi Aislamu aandza kusagala Diani. Kala anaguza ng'onda, tende, ushanga na nguwo, achigula nazi na tumbaku, na kurehera atu nafaka miaka ya ndzala. Ariphokala anaphiya bara kugula tumbaku, Mwapodzo kala anaapha asindikizihe. Anjina ao asagala Diani Mwaroni, phatu ambapho Mwapodzo kala anaishi. Mmwenga wao, Mbega, mtumwa ariyerichwa huru, kala ni msenawe. Mwapodzo piya kala ni msena wa Shaykh Mbaruk bin Rashid, chilongozi wa Amazrui iko Gasi.
Msikiti wa Mwaroni
Kpwa miaka minji Diani kala taina msikiti. Aislamu achache a Diani kala anaphiya Gasi au Tiwi kpwa swala ya Ijumaa, au anaswali ndani ya uchigo mdide wa makandza. Kpwa sikukuu za Idi, alume "dza Abdallah Mwapodzo" kala anaphiya Mombasa kpwa magulu. Kala analala njirani iko Pungu kpwa Muhammad Mwaganyuma, mmwenga wa ariotangulira kusilimu iko.
Kama mwaka 1907, unji wa Aislamu uriphoenjerezeka, Mwapodzo wadzenga msikiti wa kpwandza wa Diani, Msikiti wa Mwaroni, phephi na nyumbaye. Wadzengbwa kpwa ulongo na mihi, na paa ra makuti. Imamu wa kpwandza kala ni Shehe Baimba, mchuuzi Mgunya (Mbajuni) ariyekpwedza kuguza ushanga na vilolo, achiamba andafundza. Bada ya hipho, muwa wa Mwapodzo, Hamisi Mwaramunda, waphaha cheo chicho kpwa kutsomana na anjina ariokala analonda cheo icho. Diani kala inautambukira msikiti uo kukala "wa Akinalela", fuko ririroandzisha kaya.
Bada ya Viha vya Kpwandza vya Dunia misikiti minji zaidi yadzengbwa: Msikiti wa Mwamambi mwaka 1920 na Msikiti wa Mvumoni mwaka 1922. Kama mwaka 1927 atu a Diani atema vitsaka virivyouzunguluka Msikiti wa kare sana wa Kongo, na mwaka 1932 Shaykh Mwinyikombo wauvugula kpwa maulidi makulu. Kufikira 1920, azehe atsano au zaidi kahi ya kumi na sabaa a ngambi ya Diani kala ni Aislamu.
Dzumbe wa Chikoloni
Aingereza amtsambula Mwapodzo kukala Dzumbe wa Diani, naye wasagala na cheo icho hadi ariphofwa. Kufikira 1916 ripoti ya chikoloni kala tayari inamuiha "mzehe sana", na kuandika kukala kala akahewa ruhusa ya kuricha kuphiya mikutano ya Baraza. Wafwa mwaka 1923. Tarehe 10 Julai 1923 Afisa wa Wilaya, H. E. Lambert, waandika kpwenye shajara ya safarize kukala Abdallah Mwarandu kala akatsambulwa kukala Dzumbe badalaye.
Phahi maishage ga kazi gaandza na kulongoza kaya kabla ya ukoloni, gachifika hadi utawala wa Aingereza wa kuhumira vilongozi a chienyeji. Sperling waona kukala unji wa Adigo ariokala anasilimu wafika "aina ya chilele mwisho wa miaka ya 1920", kahi ya miaka mifupi bada ya iye kufwa.
Aandzilishi Anjina a Kare a Uislamu kpwa Adigo
Mwapodzo kala ni mmwenga wa atu anji a wakati uo. Utafiti wa Sperling piya unahadza:
Hamisi Mwapodzo wa Pungu. Iye ni mutu wanjina mwenye dzina rinarofanana. Wasilimu kama mwaka 1870 na, phamwenga na Muhammad Mwaganyuma, adzenga misikiti ya kpwandza ya Pungu kahi za miaka ya 1890.
Muhammad Mwaganyuma wa Pungu, mwana wa Ali Ganyuma, ambaye kala tayari ni Mwislamu kufikira 1855. Mwana wa Muhammad, Mwalimu Ali, wasoma Mtanganyiko achikala Imamu wa kpwandza wa Msikiti wa Pungu na mwalimu wa ana a atu ariokala akasilimu.
Mwinyihaji wa Bwika, mzehe mkpwulu wa Tiwi, ariyefwa 1913. Azehe a vidzidzi vyanjina kala anamtambukira dza mutu ariyeandzisha kuganya urisi kulengana na shariya ya Chiislamu kahi za Adigo.
Omari Mwakikweza, mwana wa Mwanaphyori Chikpweza, mmwenga wa ariotangulira kusilimu kula Diani, ariyetsama kuphiya Mombasa. Omari wakpwedza kuonekana dza mkpwulu wa Aislamu a Chidigo iko.
Sulayman Abdallah Mwakuaza, Imamu wa Msikiti wa Mkunguni iko Tiwi. Kpwa ganagomanyikana, iye ndiye Mdigo wa kpwandza, na Mmijikenda wa kpwandza, kuphiya Hija Makka. Waonekana achitserera chomboni Jidda, ela kauyire kaya.
Urisi
Kpwa ganagomanyikana, Abdallah Mwapodzo kala kana mnara wala taasisi yenye dzinare. Ela waricha njira ya kulungwa. Mdigo kala anaweza kukala Mwislamu, achisala mkpwulu wa kaya, achivoya mvula kayani, na kulongoza atu a chidzidziche kuphiya swala ya Ijumaa. Bada ya muda Uislamu wakala dini ya anji kahi za Adigo a kusini ya Mombasa. Msikiti wa Mwaroni ariodzenga, msikiti wa kpwandza wa Diani, ndiko mabadiliko higo garikoandzira kpwakpwe chidzidzini.
Usimtsanganye na Hamisi Mwapodzo wa Pungu. Namna madzina ga mbari ganavyoandikpwa hipha ni ya Sperling, na azehe a Diani anaweza kugaandika kpwa namna yanjina.