Kahi za Adigo a pwani ya Tanga, chilongozi mmwenga wa kare anatambukirwa kpwa dzinare: Bandilo. Adisi fupi ya Chiswahili ya historia ya Adigo, inayosemurirwa tsona kpwenye tovuti na mitandao ya chijamii ya Tanzania, inamueleza dza mtawala ariyephaha hishimaye kpwa ufundiwe wa uha, ujuziwe wa tiba na uwezowe wa kutabiri mambo. Chila chitu hunachoweza kugomba kumhusu chinakula kpwa adisi hiyo mwenga, phahi makala hino taiuka kure na manenoge.
Mpiga Uha na Mgbwanga
Adisi inagomba kukala Bandilo kala anaishimiwa sana kpwa sababu kala ni fundi wa kuhumira mivi. Piya kala ana ujuzi wa tiba ya chienyeji, na kala anaweza kutabiri mambo ga chila aina.
Ufundi wa uha unalingana na mambo garigoonwa ni ajeni kahi za tsi ya Adigo a Tanga. Oscar Baumann, mwanajiografia Mjerumani, wasafiri kahi za tsi hiyo mwaka 1890. Waona kukala hata kpwenye vidzidzi virivyokala saa chache tu kula pwani, chila mlume kala anatsukula uha na mivi ya mridza yenye ntsa za chuma za ndoano, na kukala bunduchi kala ni adimu. Chilongozi ariyetogolwa kpwa uha kala anatogolwa kpwa ufundi ambao atue kala anauluphira kpwa kudzirinda.
Kuphoza akongo na kutabiri kala ni mambo ganagohusiana. Kpwa Adigo, dza kpwa Amijikenda anjina, mgbwanga kala anaphoza akongo na kulola sababu za mashaka, ambazo mara nyinji kala zinaaminiwa kukala ni za chiroho na za chimwiri piya. Adisi inaunganisha mamlaka ga Bandilo na kazi hino. Piya inagomba kukala Adigo kala anaamini roho za akare ao, ambao anaihwa Madibwe au Adibwe. Bada ya kufwa, akare aho kala anaphaha uwezo wa kurinda ario moyo, au kuayuga.
Chilongozi Ariyehendzwa ni Anjina
Kulengana na adisi, Bandilo kala anaishimiwa hata ni atu ambao si atue. Adisi inagomba kukala kaziye ya kutabiri na kuphoza yamphaha hishima hata ya atawala a makabila ganjina, ambao kala anakpwedza kpwakpwe kutabiriwa na kuhendza njira za kumala mashaka ganagolonda maamuzi magumu.
Adisi taigomba ni makabila gani. Adigo a Tanga kala anaishi phamwenga na Abondei, Asegeju na Ashambaa, na Baumann anaandika kondo na viha na makabila gosi mahahu. Kahi za viha hivyo, mara nyinji Adigo kala anashinda Abondei, ela mara nyinji kala anashindwa ni Asegeju na ni Ashambaa ariolongozwa ni Hungura. Mapokeo ga Abondei ganatambukira viha na Adigo, viha vya Milonge, ambavyo mwanahistoria mmwenga wa Tanzania anavikadiria kukala vya mwisho wa karne ya 17 au mwandzo wa karne ya 18. Mtabiri ariyekuluphirwa ni atawala a jirani angekala muhimu sana kahi za seemu yenye kondo nyinji dza hino, ela vyanzo tavihuambira ni atawala ani ariokpwedza kpwa Bandilo, wala ni rini.
Siku ya Amani
Adisi hiyo hiyo inaeleza mila ya kuvoya amani. Inagomba kukala, ili kutiya nguvu amani kahi za jamii, mtawala wao "ariyemanyikana dza Bandiwe" watenga siku maalumu kpwa tambiko, yani sadaka na mavoyo ga kuvoya amani na baraka. Siku hiyo wavwala nguwo za hishima na achilongoza mavoyo, chisha kuchikala na sherehe kulu. Atu ahutana achitsukula majembe na mafumo, chisha achirya, achinwa na kufwiha kpwa ngoma.
Hipha dzina rinaandikpwa Bandiwe, si Bandilo. Inaonekana ni chilongozi yuyo yuyo kpwa dzina ranjina, au kpwa dzina ririroandikpwa kpwa kukosa, ela adisi taigomba hivyo. Adisi piya taieleza mana ya majembe na mafumo. Gago kala ni vifaa vya chila siku vya chirimo na vya kudzirinda, virivyotsukulwa kpwenye sherehe ya kuvoya amani na baraka.
Kpwa Utu Wani Kumbukumbu ni Chache
Adisi ya Bandilo inaphahikana kahi za maandiko mafupi ga Chiswahili tu, na takuna ganjina. Ganaphahikana karibu neno kpwa neno kpwenye blogu ya Chitanzania (2017), kpwenye ukurasa wa jamii ya Tanga na kpwenye mjadala wa JamiiForums kuhusu historia ya Adigo. Takuna mwandishi anayetajwa, wala takuna mzehe ambaye manenoge ganatajwa. Maandiko gago ganataja makala ya Martin Kayamba "Notes on the Wadigo", iriyochapishwa kpwenye Tanganyika Notes and Records mwaka 1947, ambayo inawezekana ndiyo phatu ambapho adisi ya Bandilo yaandikpwa kpwa mara ya kpwandza. Makala hiyo taidzangbwelolwa. Chitabu cha Vincent Nkondokaya cha asili ya Adigo a Tanga (2006) piya nkugombwa kukala chinamtaja Bandilo, ela kpwa mradi uhu tahudzangbwesoma nakala yoyosi. Maandiko gago gago ga mtandaoni piya gana madai ambago anahistoria anagakahala, dza kuika Shungwaya Afrika Magharibi. Phahi taganaweza kuluphirwa kpwa mambo madide-madide, hata chikala kumbukumbu ya Bandilo ni ya kpweli.
Baumann, mwandishi mkpwulu Mjerumani ariyeandika kuhusu Adigo a Tanga, kamtaja Bandilo. Anaaeleza dza atu ambao vidzidzi vyao "tavikala na machifu, ela kala vinatawalwa ni azehe achache". Mara kpwa mara mzehe mmwenga kala anaphaha hishima kulu kuriko anjina, dza mkpwulu chipofu wa chidzidzi cha Zirihini, au chilongozi ariyekala anaogophwa, Jambia. Chifu wa kpweli wa Adigo osi, Dzumbe Mamfulla wa Gombelo, waikpwa kpwa mara ya kpwandza ni utawala wa Chijerumani. Uphande wa Kenya, chila kaya ya Adigo kala inatawalwa ni baraza ra azehe, ngambi, rinarolongozwa ni mzehe mkpwulu (mwanatsi) wa fuko ririroandzisha kaya hiyo. Kahi za jamii inayotawalwa hivi, "mtawala" mmwenga anayetambukirwa anaonekana wazi. Piya ina mana kukala mamlaka kala ganaganywa, na ni mara chache vilongozi mmwenga-mmwenga kuandikpwa kahi za kumbukumbu.
Takuna chanzo chinachogomba Bandilo waishi rini, wala chinachotaja chidzidziche au fukore (fuko), wala chinachoandika mahendoge zaidi ya garigoelezwa dzulu.
Urithi
Bandilo anatambukirwa kpwa mambo mahahu: uha, tiba na kuona mbere. Piya anatambukirwa kpwa siku ariyoitenga kuvoya amani. Kumbukumbuye dza mutu ambaye atawala a jirani kala anakpwedza kpwakpwe kuhendza shauri inaonyesa sura ya uongozi ambayo hata sambi inathaminiwa kahi za Adigo: mamlaka ganagophahikana kpwa ujuzi na kuaminika. Kumanya zaidi kumhusu ni kazi mwenga ya historia ya Adigo ambayo taidzangbwehendwa. Maandiko ga Kayamba, chitabu cha Nkondokaya na kumbukumbu za azehe a Tanga vinaweza kuhuambira Bandilo waishi rini, walongoza kuphi, na dzinare ritsapizwa viphi kula chizazi hadi chizazi.