Dzumbe Mamfulla wa Gombelo anamanyikana kpwa vifungu viiri vifupi kahi ya chitabu cha safari cha Chijerumani cha mwaka 1891. Vifungu ivyo ni muhimu kpwa sababu vinaandika wakati wa kugaluka. Kabla ya iye, vidzidzi vya Adigo vya bara ya Tanga kala tavina madzumbe. Kpwa iye, utawala wa chikoloni wamuika mutu mmwenga dzulu ya vidzidzi vyosi. Bada ya muda mfupi, tsi iriyozunguka chidzidziche yazuka kuapinga Ajerumani.
Vyanzo vya Chijerumani vinaandika dzinare "Jumbe Mamfulla". Jumbe ni cheo, neno ra Chiswahili ra mkpwulu wa chidzidzi au chifu, si seemu ya dzinare. Makala hino inahumira dzina ra Chidigo, Dzumbe.
Utawala wa Azehe
Mwanajiografia Oscar Baumann, wa kula Austria, wasafiri kahi za tsi ya Adigo mwaka 1890. Waona kukala hata vidzidzi vinavyomanyikana sana, dza Gombelo na Zirihini, kala vina vibanda phephi na arobaini bahi. Chete cha chila jumwa cha Gombelo kala ni chimwenga cha vyete vikulu zaidi kahi za tsi ya Adigo, na achuuzi a pwani kala anachinyendekera mara kpwa mara. Baumann anaeleza utawala wa vidzidzi ivyo:
Vidzidzi vya Adigo tavina madzumbe, ela vinatawalwa ni "azehe" achache.
Mara kpwa mara mzehe mmwenga kala anaphaha hishima kulu kuriko anjina, dza mkpwulu chipofu wa Zirihini, au chilongozi ariyekala anaogophwa, Jambia. Ela takuna ariyetawala Adigo osi.
Dzumbe Ariyeikpwa ni Ajerumani
Baumann anaenderera:
Dzumbe wa kpweli waikpwa kpwa mara ya kpwandza ni utawala wa Chijerumani, naye ni Dzumbe Mamfulla wa Gombelo, ambaye sambi Adigo osi anatawalwa ni iye, hata ichikala ni kpwa dzina bahi.
Phatu phanjina anataja maakida ambao Ajerumani kala anaahumira kutawala tsi ya Abondei na Adigo, ambapho wakati hinyo kala takuna afisa Mzungu. Kahi yao, anaandika, "Abdallah wa Sega phephi na Magila na Mamfulla wa Gombelo ndio muhimu zaidi."
Phahi Mamfulla kala ni mutu ariyeikpwa ni serikali. Mamlakage kala ganakula kpwa utawala wa Chijerumani wa pwani, si kpwa azehe a vidzidzi, na hata Baumann waenjereza "hata ichikala ni kpwa dzina bahi". Iye ni alama ya kugaluka kula utawala wa mabaraza ga azehe hadi utawala wa chikoloni wa kuika madzumbe.
Tahumanya kpwa hakika kukala Mamfulla kala ni Mdigo. Baumann kagomba hivyo. Kahi ya ukurasa uho uho anachaniya kukala "gavana" Mwafrika "anasala Mswahili hata photsi ya bendera ya Chijerumani", na kukala ni Mwislamu. Maneno gago ganaphahikana kahi ya seemu ya chitabu inayogomba kuhusu misheni ya Aingereza ya Magila, phahi inaonekana ganamhusu Abdallah wa Sega, si Mamfulla. Ela ganaonyesa kukala maakida a Ajerumani kala ni Aislamu a jamii ya pwani. Mamfulla anaweza kukala kala ni mutu wa Gombelo, au mjeni ariyeikpwa hiko; vyanzo tavigomba. Takuna chirichoandikpwa kuhusu mbariye, fukore, wala ni rini wavyalwa au wafwa.
Uasi wa 1891–92
Mwisho wa mwaka 1891 tsi ya Adigo iriyozunguka Gombelo yazuka kuapinga Ajerumani. Baumann wauya Januari 1892 na msafara muphya, achisikira mambo garigohendeka majumwa machache kabla. Adigo, "ambao siku zosi kala ni araiya anono sana, ghafula achiusa bendera ya Chijerumani na achidzitangaza kukala huru". Afisa Mjerumani wakpwedza na asikari achache kuauyiza photsi ya utawala wa Chijerumani. Adigo amvamira kpwa risasi nyinji, achimhenda auye nyuma, achimzoresa hadi Amboni, na achiocha vitsaga vya kampuni ya mashamba.
Ajerumani ajibu kpwa nguvu. Asikari akpwedza na meli kula Dar es Salaam, na Freiherr von Bülow wahumwa "kuatuliza" Adigo. Baumann anagaiha mambo garigolunga "njira ya kawaida ya adhabu, ya kuocha vidzidzi na kuhala mifugo". Analaumu uchi kpwa uasi uho, chibero ambacho kala akachiandika sana kahi ya chitabuche cha kare. Ela habariye mwenye inaonyesa kukala Adigo ausa bendera, adzitangaza kukala huru, na apigana.
Siku tahu bada ya von Bülow kuuka, Baumann na atue 200 ariotsukula silaha alala photsi ya muhi mkpwulu kondze ya Gombelo. Chidzidzi kala tuphu: atu a hiko kala akachimbira weruni, na apagazi anjina ariosala nyuma achipigwa mivi. Atu a Baumann achihala manga na kuku kula minda iriyorichwa.
Adigo ajibu kpwa kuhumira njira za serikali ya chikoloni. Aphiya kushitaki kpwa ofisi ya wilaya. Mashitaka gao gaphiya hadi Dar es Salaam na Berlin, na Kamati ya Kupinga Utumwa, iriyokala ikaripha gharama za msafara wa Baumann, yahendwa iriphe maripho. Baumann anachaniya dzambo hiri piya. Kumbukumbu tazigomba chitu kuhusu maripho ga vidzidzi virivyoochwa ni von Bülow.
Takuna chanzo chinachogomba Mamfulla wahenda nini wakati wa uasi. Gombelo kala i kahi ya tsi iriyozuka, ela hata sambi, habari za Chijerumani tazimtaja iye wala chilongozi wanjina wa Adigo.
Urisiwe
Mamfulla ni mutu wa wakati wa kugaluka, si shujaa kahi ya kumbukumbu. Ndiye mutu wa kpwandza anayemanyikana kukala na mamlaka dzulu ya Adigo osi a Tanzania, na wahewa mamlaka gago ni utawala wa chikoloni. Kahi ya miaka miiri Adigo ausa bendera ambayo waikpwa photsiye. Faili ya vipande vya magazeti ga Chijerumani kuhusu uasi uho, na kumbukumbu za azehe a Gombelo, vinaweza siku mwenga kuhuambira zaidi kumhusu.