Kpwenye miaka ya 1920 vidzidzi vya nyuma ya Tiwi vyabadilika upesi. Misikiti yadzengbwa, msikiti mmwenga bada ya wanjina, na kpwa mara ya kpwandza minji kahi yao kala inalongozwa ni maimamu Adigo ariofundzwa phephi na kaya. Mwanahistoria David Sperling waandika seemu nzima kuhusu mabadiliko higa kpwenye tasnifuye, ichiihwa "Maimamu a Kpwandza a Chidigo". Dzina ra kpwandza kpwenye seemu iyo ni Kassim Mwachinyama wa Chigato.
Habari hunazozimanya kuhusu iye zinaphahikana kpwenye aya chache za kazi ya Sperling. Sperling wazihenda kula kpwa maswali ariyoauza atu iko Chigato, Chigongoni na Vuga mwaka 1985 na 1986, achigaandika majibu gao. Makala gano ganalunga habari izo phephi-phephi.
Uislamu Nyuma ya Tiwi
Uislamu kala unakula kanda ya Tiwi kpwa muda mure kabla ya Kassim. Kama mwaka 1894 mwalimu mmwenga aihwaye Juma Matungale, ambaye nine kala ni Mdigo wa Chitsanga, wakpwedza kusagala Tiwi. Msikiti wa Mkoyo wadzengbwa iko kama mwaka 1898, na Matungale achikala Imamu wa kpwandza wa msikiti uho. Dza atu arivyosimulia, hadi mwaka 1916 zaidi ya nusu ya azehe a ngambi ya Tiwi, baraza ra azehe ra mudzi, kala ni Aislamu.
Kure na pwani, phephi na Chigato na Vuga, alimu kala bado ni achache. Hali iyo yabadilika ariphofika Salimini bin Simba, Myao wa kusini ya Tanzania ariyekpwedza Kenya dza asikari kabla ya Vita vya Kpwandza vya Dunia. Walola mchetu wa mbari mwenga ya Vuga achisagala iko. Mwaka 1915 Afisa wa Wilaya wamuona "Mswahili (ariyekala asikari wa KAR)" anasagala Vuga bila ruhusa, achimuambira atsame. Sperling anaona kukala iye kala ni Salimini. Mwaka uho Salimini watsamira Chigongoni, achikala Imamu wa Msikiti wa Mabatani, na achivugula chuwo cha Kuruani. Sperling anamuiha "mwalimu wa kpwandza kanda ya Chigato". Kama mwaka 1922 waterya kudzenga Msikiti wa Makunguni iko Chigongoni, achikala Imamu wa kpwandza wa msikiti uho.
Mwanafundzi wa Salimini
Kassim Mwachinyama kala ni mmwenga wa anafundzi a kpwandza a Salimini. Mvyerewe, Hamisi Mwachinyama, kala ni mkpwulu wa chidzidzi cha Chigato.
Salimini kala anaafundza anafundzie zaidi ya kusoma Kuruani. Sperling anaandika kukala kala anamanya "kazi muhimu ambayo anafundzie andahenda kpwenye vidzidzi vyao", achiafundza anjina kahi yao kulongoza swala. Nkugombwa kukala Kassim kala anadzizoeza kulavya hutuba ya Ijumaa kpwenye Msikiti wa Makunguni, Salimini achimlongoza. Mwalimu wa Kuruani wa aina ihi nkuihwa mwalimu, na hatua za kula mwanafundzi, kukala mwalimu, chisha imamu, ndiyo njira ariyoilunga Kassim.
Msikiti wa Chigato, 1924
Mwaka 1924, Kassim ariphokala phephi kumala masomoge, Hamisi waamuwa kudzenga msikiti Chigato ili nduguye akale Imamu wa kpwandza wa msikiti uho.
Hiri kala ni dzambo ra kawaida kanda iyo. Sperling anagomba kpwa "upindzani wa chirafiki kahi ya vidzidzi virivyokala vinadzidai kukala na 'mwana ariyesoma', ambaye kala vinamendza kumuishimu kpwa kumdzengera msikiti". Msikiti wa Mwamabanda (1926), Msikiti wa Mkunguni (1928) na Msikiti wa Chai (1929) yosi yadzengbwa kpwa ajili ya barobaro ariokala ndipho akamala masomo gao. Hadi mwaka 1930 kala kuna misikiti minane kanda ya Tiwi, na sabaa kahi yao kala ina maimamu Adigo.
Mwalimu wa Vuga
Kazi ya Kassim yafika kure kuriko Chigato. Vuga, ambayo i kure kama maili tahu, kala ina msikiti tangu kama mwaka 1922, ela kala taina chuwo cha Kuruani wala imamu wa phapho. Maimamu kala anakpwedza kula Tiwi kulongoza swala ya Ijumaa. Wakati wanjina kala ni Salimini ama Kassim, ela mara nyinji kala ni Sulayman Mwakuaza wa Mkunguni. Ana a Vuga kala ananyendeka hadi Chigato kusoma kpwa Kassim.
Tsufu, Dzumbe wa Vuga ariyekala Mwislamu na ariyelongoza kazi ya kudzenga msikiti wa phapho, wahuma anae a chilume kpwa Kassim. Badaye wamshawishi Kassim atsamire Vuga akaafundze iko kaya. Mwana wa kpwandza wa Tsufu, Sulayman Zingizi, ariphomala masomoge, Kassim wauya Chigato. Zingizi achikala Imamu wa Msikiti wa Vuga, na achivugula chuwo cha Kuruani phapho Vuga. Kpwa njira iyo mafundzo gatsapa kula kpwa Salimini kuphiya kpwa Kassim, na kula kpwa Kassim kuphiya chidzidzi chiricholunga.
Mbona Habarize ni Chache
Gosi garigogombwa dzulu ganaphahikana kpwenye tasnifu ya Sperling bahi, nayo inahumira maneno ga atu achache. Takuna faili ra chikoloni ririrololwa ririrotaja dzina ra Kassim. Tahumanya ariphovyalwa wala ariphofwa, wala muda ariokala Imamu, wala kala ana ana ariolunga kaziye.
Tarehe za mambo higa piya tazilingana. Sperling anaika Msikiti wa Chigato mwaka 1924, wakati Kassim kala "phephi kumala" masomoge. Ela piya anagomba kukala Tsufu wamtsamiza Kassim kuphiya Vuga "muda mfupi bada ya Vita vya Kpwandza vya Dunia", na kukala ana a Vuga kala tayari anasoma kpwakpwe kabla Msikiti wa Vuga kudzangbwedzengbwa kama mwaka 1922. Gosi mairi tagaweza kukala ni ga kpweli kamili. Chahi Kassim kala anafundza anafundzi adide kuno iye mwenye bado anamala masomoge, ela vyanzo tavigomba hivyo.
Neno "wa kpwandza" piya rinalondwa kulolwa kpwa makini. Seemu ya Sperling inagomba kanda ya Tiwi na Chigato bahi. Kpwenye phatu phanjina maimamu Adigo akpwedza kare zaidi: Mwalimu Ali bin Muhammad Mwaganyuma kala ni Imamu wa kpwandza wa Msikiti wa Pungu kpwenye miaka ya 1890.
Urisiwe
Tahumanya maandiko gogosi ariyogaricha Kassim Mwachinyama. Ela waricha njira. Kala ni mmwenga wa barobaro a kpwandza a kanda ya nyuma ya Tiwi kufundzwa phephi na kaya, chisha kulongoza atu a chidzidziche swala. Kpwa njira ya anafundzie a Chigato na Vuga, mafundzo ga Kuruani gaenea hadi phatu ambapho kala takuna. Msikiti wa Chigato, ambao mvyerewe wamdzengera mwaka 1924, unaonyesa wakati Adigo a kanda iyo ariphoandza kuhala uongozi wa misikiti yao.