Mangaru Mwajita watawala Adigo a Chikoneni kahi ya miaka 30 ya hatari zaidi kahi ya historiya yao ya karne ya 19. Mwaka hinyo hinyo ambao atu anaamini kukala wahala utawala, mtawala muphya na msiru wahala utawala hiko Gasi, pwani. Kpwa miaka 30 iriyolunga, tsi ya kahi ya Gasi na Vanga kala ni, kpwa maneno ga mwanahistoriya David Sperling, "sehemu ya tsi ya Amijikenda yenye vurugu zaidi na isiyo na usalama zaidi". Mangaru nkutambukirwa dza mtawala wa pekee wa Chidigo ariyeweza kuipinga Gasi.
Mambo ganagolunga ganakula sana kpwa tasnifu ya Sperling ya mwaka 1988, ambayo inahumira ushahidi wa mromo wa atu a Chikoneni, habari ya mmisionari Mfaransa ariyenyendekera hiko mwaka 1890, na baruwa ziriziko Kenya National Archives.
Mrisi wa Ukubo
Mangaru warisi cheo, si chidzidzi bahi. Tsaweye, Mbogo Mwamzungu, kala akakpwedza kula Kwale mwisho wa karne ya 18, achidzihenda chilongozi mkpwulu wa Adigo a kusini, na achihala dzina Kubo. Dzina hiro rakala cheo cha kurisiwa. Makaya manji ga Adigo, makalo ga kare garigorindwa, kala ganalongozwa ni baraza ra azehe (ngambi) ririrolongozwa ni mzehe mkpwulu wa mila, mwanatsi. Kubo kala ana mamlaka mapana zaidi, ga iye mwenye, ambago badaye maafisa a chikoloni agaonyesa kukala garigokusanywa phatu phamwenga kuriko kawaida ya pwani. Mwamzungu warisiwa ni mwanawe Jita Mwakubo, na Jita warisiwa ni mwanawe Mangaru. Sperling anaika utawala wa Mangaru phephi na 1865–1894. Chikoneni kala i phephi maili kumi na tsano kula pwani kuphiya bara, na Adigo a hiko kala anategemea sana Madiwani a Vumba a Vanga, ambao Akubo kala ana chilagane nao cha muda mure.
Mbaruk wa Gasi
Mwaka 1865 Shaykh Mbaruk bin Rashid al-Mazrui wakala chilongozi wa Gasi. Sperling anagomba kukala kala "ni msiru zaidi na ana tamaa zaidi" kuriko mtawala ariyekala Gasi kabla ya iye. Wajeza kuenjereza nguvuze na achiavamira hara ariompinga. Kuandzira mwisho wa miaka ya 1860 wakala na ugomvi na Masultani a Zanzibar, na atu a kanda iyo osi achiinjira kpwenye ugomvi uho. Kpwa jumla, Avumba, Adigo a Chikoneni, Ashirazi na Asegeju kala anampinga Mbaruk, ela Adigo na Aduruma a kazikazini ya Gasi mara nyinji kala anamterya. Mbaruk wavamira Vanga mwaka 1873, na Sultani Barghash wahumira nguvu za asikari kumpinga mara kadhaa kahi ya 1872 na 1886.
Mmisionari Mfaransa Alexandre Le Roy wamnyendekera Kubo Mangaru mwaka 1890. Badaye waandika: "Adigo anashuhudiya chivyamwenga kukala kare Mbaruk wabananga vidzidzi vyao, na achigaluza tsi yao nono sana ikala weru tuphu". Hasara hiyo yenderera kpwa muda mure. Mwaka 1921 Afisa wa Wilaya kala achere anaona tsi ya kahi ya Gasi na muho wa Ramisi ina atu achache, kpwa sababu "wuoga wa Sheikh Mbaruk wa Gazi (kuvamira atu kuahala atumwa)" kala ukaazoresa Adigo anji, achivuka Ramisi kuphiya uphande wa mtswerero wa dzuwa.
Kulengana na Mkpwulu bin Abdallah, ariyegomba na Sperling mwaka 1976, Mangaru kala ni "mtawala wa pekee wa Chidigo ariyekala na nguvu za kutosha kupinga". Ariphokala na ugomvi na Mbaruk, Sultani Barghash wahuma asikari a Chibaluchi Chikoneni kumrinda. Hadisi iyo taigomba ni lini dzambo hiro rahendeka. Barghash watawala kula 1870 hadi 1888.
Kala ni Mwislamu?
Mutu hiye hiye wagomba kukala Mangaru wasilimu ariphophiya kumnyendekera Barghash Zanzibar. Sperling ana shaka na dzambo hiro. Inaonekana Mangaru kayahumira dzina ra Chiislamu, na takuna dzina ra hivyo rinarotambukirwa kuhusu iye. Mwaka 1894 wamuandikira Bw. Pigott, Kamishna Msaidizi wa Imperial British East Africa Company, na achiika saini "Kubo bin Jetha", manage ni Kubo mwana wa Jita. Sperling anaonyesa kukala Mangaru kala anahumira karani Mvumba, na neno ra Chiislamu "bin" rinaweza kukala ni karani mwenye ariyeritsambula. Mwaka 1916 Afisa wa Tarafa wagomba kukala mrisi wa Mangaru kala ni "Kubo wa kpwandza kuhala dini ya Chiislamu".
Ela Uislamu kala u phephi. Le Roy wauona hiko Chikoneni: atu "kala si dza anjina", miiri yao "kala ikafinikpwa ni nguwo zaidi"; "hipha kala kuna hamira ya Uislamu".
Kahi ya Zanzibar na Kampuni
Baruwa za Mangaru za mwaka 1894 zinamuonyesa achigomba iye mwenye na kampuni ya Chizungu iriyohewa hati ya mfalume, kahi ya miaka ya mwisho kabla ya Aingereza kuika tsi photsi ya ulinzi wao mwaka 1895. Wakati hinyo Mbaruk mwenye kala ana amani na Zanzibar, na kala anaphaha mshahara kula kpwa Kampuni. Amani iyo taiyakaa. Mwaka 1895 Mbaruk walongoza uasi (timbi) wa kumpinga Sultani na Aingereza, na mwezi wa Julai mwaka hinyo wavamira Vanga achiibananga. Sperling waona kukala Adigo anji a kusini ya Mombasa, "ambao uhusiano wao na Amazrui kala ni mdhaifu, ichikala si wa uadui, taayaonyesa haja ya kudziunga na Uasi". Uadui wa kare wa Chikoneni na Gasi unaterya kuonyesa sababu.
Kulengana na Sperling, utawala wa Mangaru wamala mwaka 1894. Mwana wa nduguye, Shehe Mwatsolozi, mwana wa Tsolozi Mwajita, waikpwa kukala Kubo hiko Chikoneni mwaka 1895. Vyanzo tavigomba Mangaru wafwadze, wala ni lini.
Urisiwe
Hadisi ya Mangaru ikasala vipande-vipande: maneno ganagotambukirwa ni mzehe mmwenga, chitabu cha safari cha mmisionari, na baruwa ambazo karani wamuandikira. Ni vya kutosha kuonyesa mtawala wa Chidigo ariyeima imara kuipinga Gasi kpwa chivyazi chizima, achiterywa ni Zanzibar, na achigomba na British East Africa Company kuhendza mapatano. Bada ya Kubo Shehe kufwa mwaka 1916, kpwakala na ugomvi kuhusu cheo hicho, chisha chamala; phahi Mangaru ndiye Kubo wa mwisho kutawala kabla ya serikali ya chikoloni kugbwira tsi.