Sehemu kulu ya tsi ya Adigo kala inalongozwa ni azehe, si ni afalume. Chila kaya, makalo ga kare ga dzulu ya mwango garigorindwa, ambago kala ni moyo wa jamii ya Adigo, kala ina ngambi, baraza ra azehe. Mkpwulu wa baraza hiro kala ni mwanatsi (kula mwana wa ntsi, "mwana wa tsi"), mzehe mkpwulu ariyekala analongoza mila za kaya, na ambaye mara nyinji sana kala anatsambulwa kula fuko ririroandzisha kaya, kpwa uphande wa mayo. Ela kure kusini, phephi na Kaya Dzombo na Chikoneni, kpwaandza dzambo ra tafwauti. Hiko mutu mmwenga na arisie kala ana cheo ambacho maafisa a Aingereza badaye achiiha "uchifu". Mutu hiye kala ni Mbogo Mwamzungu, ambaye piya kala anaihwa Chikonga, na cheo hicho kala ni Ukubo.
Phephi mambo gosi ganagomanyikana kumuhusu ganakula kpwa mwanahistoriya David Sperling, ariyerekodi maneno ga azehe a Chikoneni miaka ya 1970, achigalinganisha na maandiko ga kare na mafaili ga chikoloni.
Mgbwanga wa Mvula Kula Kwale
Inaweza kukala Adigo a kpwandza kusagala Kaya Dzombo akpwedza kula Chinondo kare sana, karne ya 17. Badaye kpwakpwedza atu kula Kwale, nao achiitawala kaya iyo. Kulengana na atu ariomuambira Sperling, Mbogo Mwamzungu wakpwedza kula Kwale wakati wa ndzala, mwisho wa karne ya 18. Nkugombwa kukala "wareha mvula kpwa tsi", na bada ya phapho atu achimkubali kukala chilongozi wao.
Sperling anagomba kukala kala ni mutu "ariyejaliwa tabiya ya nguvu". Bada ya chipindi chidide wakala "chilongozi mkpwulu wa Adigo a kusini" na wahala dzina Kubo. Mzehe mmwenga wa Chikoneni wagomba kukala dzina hiro ratsapa kpwa arisie na richikala cheo cha mamlaka. Hadisi yanjina inagomba kukala Avumba a pwani ndio ariompha dzina hiro. Wakati wa utawalawe Dzombo yarichwa, na Mwamzungu watsama achiphiya Chirwa, phephi na Chikoneni. Wenjereza utawalawe kpwa kuika anae Mafisini, Chigombero na vidzidzi vyanjina vya kure, na Adigo anjina a hiko achiinjira photsi ya mamlakage.
Wakati wa utawalawe unamanyikana kula kpwa ushahidi mmwenga bahi: Sperling, achinukulu "History of Vumba" ya Hollis, anaonyesa kukala kala tayari anatawala wakati wa ugomvi wa kurisi cheo kahi ya Avumba, phephi na mwaka 1803–04.
Ndugu wa Mlatso wa Diwani
Chikoneni, maili arubaini kusini ya Mombasa na maili kumi na tsano kula pwani kuphiya bara, kpwa muda mure kala taifikirwa ni Uislamu, ela kpwa njira mwenga: Madiwani a Vumba, atawala a Chiislamu a Wasini na badaye a Vanga. Nkugombwa kukala Mwamzungu kala anaziishimu sana nguvu za uganga za Diwani Pinda, ariyetsambulwa kukala Diwani wa Vanga mwaka 1826. Diwani wakubalika kukala mkpwanyi wa mwisho wa ugomvi wa Adigo, na inaonekana kala anaapha Adigo hirizi za kudzirinda. Nkugombwa kukala Adigo na Avumba azika phamwenga hirizi ya kurinda (fingo) hiko Kaya Dzombo.
Dzambo rinarotambukirwa sana ni udugu wa mlatso (chale). Omari Muhammad Masemo, ambaye kala ni karani wa Kubo wa badaye, wamuambira Sperling mwaka 1975 kukala Mwamzungu wagomba atsanganye mlatso wao na nyama, chisha arye nyama iyo. Pinda, kpwa kukala kala ni Mwislamu, warema kurya nyama isiyotsindzbwa kpwa njira ya Chiislamu. "Ela Kubo wahala kuku achimuolaga kpwa kumng'ata na menoge", na ariphoivwa "osi achimurya, hata Diwani". Kpwa maneno ga Masemo: "Kula siku za Kubo Mwamzungu na Diwani Pinda hwakala ndugu".
Udugu uhu kala ni wa kahi ya mafuko mairi: fuko ra Hindzano ra Chikoneni, na Wanachamvi, fuko ra Diwani kahi ya Avumba. Sperling anaonyesa kukala uhusiano uhu maalumu kahi yao wenderera hadi sikuze. Hollis kala akaonyesa kukala uhusiano uhu wandza na viha vya karne ya 17, ela ushahidi wa Chikoneni unaonyesa kukala wandza na Mwamzungu na Pinda.
Hadisi hizi ni lazima zilolwe kpwa makini. Ichikala Mwamzungu kala anatawala kufikira 1803–04, na achihenda chilagane na Diwani ariyetsambulwa mwaka 1826, phahi watawala kpwa miaka ishirini au zaidi. Maandiko tagagomba ichikala ndivyo irivyokala, au ichikala hadisi zikadzikusanya kpwenye dzina ra ariyeandzisha cheo. Dzambo ranjina risiro wazi ni historiya ya Amazrui a Mombasa, ambamo kuna chilongozi wa Chidigo aihwaye "Kubo Mwachikonga" wa Adigo a Dzombo, ariyebembelezwa ni Diwani wa Vumba aariphe Amazrui kore (fidia ya mlatso) kpwa kuolagbwa kpwa Liwali (gavana) wa Mtangata, wakati fulani kahi ya 1814 na 1824 hivi. Kpwa Chidigo, Mwachikonga manage ni "mwana wa Chikonga". Sperling kagomba ichikala iye kala ni Mwamzungu mwenye au mmwenga wa anae.
Kayakala Mwislamu, Wala Kayayalwa
Hata dza kala ana uhusiano na Diwani, Mwamzungu kayasilimu. Wala mwanawe Jita Mwakubo, ariyehala utawala bada ya kufwa kpwakpwe. Mwana wa Jita, Mangaru Mwajita, watawala dza Kubo kula phephi na 1865 hadi 1894. Mwana wa nduguye Mangaru, Shehe Mwatsolozi, waikpwa kpwenye cheo mwaka 1895, na kpwa maneno ga Afisa wa Tarafa, kala ni "Kubo wa kpwandza kuhala dini ya Chiislamu". Kubo Shehe ariphofwa mwaka 1916, atu sita adai cheo hicho. Badala ya Kubo, Aingereza amtsambula mmwenga wao kukala Dzumbe, na Ukubo uchimala.
Maafisa a Aingereza kala ana "hamu ya pekee ya chihistoriya" kuhusu Ukubo, anaandika Sperling, kpwa kukala kala ni "aina ya mamlaka garigokusanywa phatu phamwenga zaidi kuriko yoyosi iriyophahikana phatu phanjina pwani ya Kenya", na aandika mafaili manji kuhusu Ukubo.
Urisiwe
Hadisi ya Mwamzungu inasemurirwa ni jamiiye, si ni hati yoyosi ya wakatiwe, phahi taina mambo manji. Ela inaonyesa kukala maisha ga chisiasa ga Adigo kala si utawala wa azehe bahi. Mgbwanga wa mvula kula Kwale waweza kukala mtawala wa vidzidzi vinji, kudzifunga kpwa udugu na mudzi wa Chiislamu, na kuandzisha cheo chirichokaa zaidi ya karne mwenga. Udugu kahi ya Ahindzano a Chikoneni na Avumba a Vanga unaweza kukala ndio kaziye iriyokaa kuriko zosi.