Kpwa sehemu kulu ya karne ya kumi na tisa, Chikoneni, iriyo kama maili arubaini kusini mwa Mombasa, kala i kure sana na midzi ya Chiislamu ya pwani. Kufikira miaka ya 1920 kala ina misikiti na vyuo vya Kuruani, na mutu mkpwulu iko kala ni mchuuzi Mwislamu ambaye maafisa a Chingereza amuiha "mmwenga wa marais enye bidii na akili kuriko osi kpwenye Wilaya". Mutu hiye kala ni Muhammad Masemo.
Habarize zinaphahikana kpwa mambo ambago mwanawe, Omari Muhammad Masemo, wagatambukira, ambaye mwanahistoria David Sperling wamuuza maswali mwaka 1975 na 1976, na kpwa mafaili ga chikoloni ambago Sperling wagaphaha kpwenye Hifadhi ya Taifa ya Kenya. Makala ihi inalunga maelezo ga Sperling.
Chikoneni na Kubo
Adigo a kusini kala ana utawala ambao, kuriko kawaida, mamlaka gosi kala ganakala mkpwononi mwa chilongozi mmwenga. Mwisho wa karne ya kumi na nane Mbogo Mwamzungu, mjeni ariyefika Kaya Dzombo, wakala chilongozi wao mkpwulu na wahala dzina Kubo. Kaya ni chidzidzi chenye ngome chirichodzengbwa phatu pha wazi kahi ya tsaka, na piya ni tsaka takatifu ririrobaki phatu phara chidzidzi chiriphokala. Atu ariorisi utawala wa Mwamzungu achienderera kuhumira Kubo dza cheo. Akina Kubo kala ana uhusiano wa phephi na Madiwani Aislamu a Vanga, ela takuna hata mmwenga wao anayemanyikana kukala walunga dini ya Chiislamu hadi Kubo Shehe Mwatsolozi. Iye waikpwa kukala Kubo mwaka 1895, na wafwa Februari 1916.
Bada ya chifo cha Shehe, alume sita adai cheo hicho. Viha vyahenda uamuzi ukawie, na Aingereza amtsambula mmwenga wa arioadai, Fundi Mwabege, kukala Dzumbe wa Chikoneni badala ya kuika Kubo. Dzina ra Kubo phahi richiricha kuhumirwa.
Mwislamu Muphya na Mchuuzi
Masemo wasilimu miaka ya 1880. Mgbwanga mmwenga kula Mombasa, ariyekala anatsupa phara, wamsilimisha iye na mchewe. Masemo wahala dzina Muhammad, dzina ra hiye mgbwanga, na mchewe wahala dzina Mwanaisha. Mdigo wa kpwandza wa Chikoneni kusilimu kala ni Mwalimu Mnena, ariyesilimu Mombasa miaka ya 1870 au 1880. Mwalimu manage ni mutu anayefundza, na Mnena wafundza asenae misingi ya dini.
Miaka ya 1890 Masemo waandza kujema mpira phamwenga na mtsedzawe, Muhammad Mwamvini, ambaye piya kala ni mmwenga wa Aislamu a kpwandza. Kpwa biashara ya mpira wakala mutu wa kumgulira mpira na msena wa Mwalimu Mbulushi bin Fakir, mchuuzi Mbaluchi wa Chikoneni. Piya iye mwenye kala anatsukula mizigo hadi Mombasa, charo cha siku mbiri. Mwanawe watambukira kukala alala Tiwi, kpwa msena wa ise, Mwinyi Haji wa Bwika, achiuka "wakati wa dzogolo kuika mara ya kpwandza" ili afike Mombasa ligundzu.
Kama mwaka 1905 Masemo wavugula dukare mwenye. Sperling anaamba kukala iye ndiye kala Mdigo wa kpwandza kuhenda biashara ya nguwo Chikoneni.
Msikiti wa Kpwandza wa Chikoneni
Kama mwaka 1906 Masemo wadzenga Msikiti wa Mophe kpwakpwe kaya, msikiti wa kpwandza kahi ya phatu pha Chikoneni. Kabla ya msikiti uhu, Aislamu a Chikoneni kala anaswali dzulu ya micheka kondze kpwereru. Omari, mwana wa Masemo, wasoma kpwa Abdallah bin Kasim Mwangumi, mwalimu Msegeju ariyefika Chikoneni kama mwaka 1903. Omari ariphomala masomoge, wakala Imamu. Atu kala anakpwedza Swala ya Ijumaa kula Nyamala, Vivwini, Mwaluvanga na Mrima. Msikiti wagbwa wakati wa Viha vya Kpwandza vya Dunia. Bada ya viha Masemo watsama kuphiya kahi-kahi ya Chikoneni na achiudzenga tsena phephi na nyumbaye nyiphya.
Dzumbe na Rais wa Baraza
Aingereza kala anatawala Adigo kpwa kuhumira mabaraza ga azehe, garigodzengbwa dzulu ya ngambi ya kare, baraza ra azehe ririrokala rinalongoza mambo ga chila kaya na vidzidzivye. Bada ya 1916 Masemo kala, kpwa maneno ga Sperling, "chilongozi wa kpweli wa lalo ra Chikoneni". Afisa wa Wilaya waandika mwaka 1920 kukala baraza ra Chikoneni "kpwa dzina ri photsi ya Fundi Mwabege wa Mrima, ambaye ni mzehe, na kazi ya kpweli inahendwa ni Mohammed Mwamasemo".
Mwabege ariphofwa mwaka 1920, Masemo wakala Dzumbe wa Chikoneni na Rais wa Baraza Kulu ra Adigo. Ripoti ya kukabidhiana kazi ya Novemba 1923 yalavya uamuzi uriogombwa dzulu. Januari 1924 iye kala ni mmwenga wa azehe airi a Chidigo arioalikpwa kunyendekera meli za viha za Aingereza iko Mombasa.
Dzambo kulu ra wakati hinyo kala ni urisi. Mila za Chidigo kala zinatsapiza mali kpwa uphande wa mayo, ela shariya ya Chiislamu inatsapiza mali kula kpwa baba hadi kpwa mwana. Mwaka 1924 Afisa wa Wilaya wauza azehe maoni gao, achiripoti kukala azehe airi kpwa chila ahahu kala analonda mabadiliko. Tarehe 9 Agosti 1924 "wamuuza maswali Mohamed Mwasemo wa Chikoneni na achigomba naye kuhusu kubadilishwa kpwa [shariya ya] urisi". Shajara inaandika kukala "Mohamed anakaribisha mabadiliko". Mwaka 1928 Koti ya Rufaa yaamuwa, kpwa kesi kula Pungu, kukala shariya ya Chiislamu ndiyo inayohumirwa, na mali ya ariyefwa yatsapa kula kpwa baba hadi kpwa mwana.
Mbona Habarize ni Chache
Tahumanya Masemo ariphovyalwa wala ariphofwa, wala wakala na cheo hicho hadi rini bada ya 1924. Makarani a chikoloni aandika dzinare "Mwamasemo" na "Mwasemo". Sperling kaeleza ni ani kala anakala kpwenye Baraza Kulu ra Adigo. Piya anataja "Baraza Kulu ririroandzishwa sambi" ra Adigo a vidzidzi chenda virivyo kusini phephi na Mombasa, ambaro mwaka 1924 kala rinadziiha Midzichenda. Taimanyikana wazi kama hiri kala ni baraza riro-riro ambaro Masemo kala anarilongoza; uraisiwe unaonekana kpwenye kumbukumbu kula 1920. Mambo manji ga maishage ganatuluka kpwa mwanawe, na mwana achimtambukira ise anaweza kumtogola kuriko chiasi.
Gara Arigoricha
Maisha ga Masemo ganaunganisha dunia mbiri. Wasilimu wakati wa Akubo, wakati Chikoneni kala i kure na pwani. Bada ya hipho wahenda biashara kpwenye njira ya Mombasa, wadzenga msikiti wa kpwandza wa atue, wasomesa mwana ariyekpwedza kukala Imamu wa msikiti uwo, na walongoza baraza photsi ya utawala wa chikoloni. Wahumira cheo hicho kuterya mabadiliko ambago diniye yamlagiza. Sperling ariphoandika miaka ya 1980, msikiti wa Chikoneni kala bado unaima phara Masemo ariphoudzenga tsena bada ya viha.