Kpwenye nusu ya phiri ya karne ya 19, kpwa Aislamu a kpwandza a Chidigo kala ni vigumu kuphaha phatu phephi na kaya pha kudzifundza dini yao. Kala takuna shule za Kuruani kpwenye vidzidzi vya Adigo, na ariosilimu kala anaphiya Mombasa kuswali. Ali bin Muhammad Mwaganyuma wa Pungu waterya kubadilisha hali iyo. Waphiya kure kusoma, achiuya kaya, achihubiri cheteni kuno atu anamfyola, na achienderera kufundza. Majiranige achiandza kumuiha Mwalimu Ali bahi, manaye "Ali mwalimu".
Habarize nyinji hunaziphaha kula kpwa mwanahistoria David Sperling, ariyeauza maswali adzukulu a Mwalimu Ali kpwenye miaka ya 1980, na achiilunga mbari iyo kpwenye kumbukumbu za chikoloni.
Mbari ya Ariosilimu Kare
Pungu kala i phephi na chivuko cha kuvukira Mombasa, na iko kala kuna chete cha Ngare, chete chikulu kuriko vyosi vya Adigo kusini ya mji uho, ambacho achuuzi a Chibaluchi kala anachiphiya chila mara.
Tsaweye Ali, Ali Ganyuma Mwanrudzu, kala ni mwanatsi wa Kaya Similani. Kaya kala ni mudzi wa Adigo uriorindwa na kulongozwa ni ngambi (baraza ra azehe), na mwanatsi ("mwana wa tsi") kala ni mzehe mkpwulu wa kaya iyo, ariyetsambulwa kpwa kulunga uphande wa mayo. Iye warisi cheo hicho kula kpwa aphuye. Achuuzi kala analazimika kumvoya ruhusa ya kuhenda biashara Pungu. Kpwa njira ya achuuzi hinyo, na kpwa njira ya achina a mbariye ariokala tayari ni Aislamu iko Mtongwe, iye wasilimu, chahi hata kare dza miaka ya 1850, achihala dzina Ali. Wafwa kama mwaka 1865. Kala ni mmwenga wa ariosilimu achache a wakati uho ariorera ana ao dza Aislamu, achiaambira, dza mdzukulu wa mdzukuluwe arivyotambukira: "Usiphoswali, kundarya." Ela kala takuna shule ya kuafundzira, na nkugombwa kukala mwanawe wa kpwandza, Muhammad Mwaganyuma, wadzifundza chidide macheye.
Kusoma Mtanganyiko
Wakati wa ndzala ya Mwakisenge ya 1884–85, Muhammad wamuhuma mwanawe Ali akasagale na aphuye, Mwinyihamisi Mwandungo, mchuuzi Mdigo ariyekala akasagala Mtanganyiko tangu miaka ya 1870. Mtanganyiko, kaskazini ya Mombasa, wakati uho kala ndipho phatu phakulu pha Uislamu kahi za Amijikenda a kaskazini. Iko Ali wasoma chuwo cha Kuruani kpwa mwalimu Omari Ngoma, na piya kpwa Muhammad bin Ali Mazrui. Wadzifundza piya falaki, aina ya kulola nyota ambayo kala inagombwa kukala inaweza kubadilisha mambo, si kugamanya kabla gadzangbwefika bahi.
Kufyolwa Cheteni
Ariphouya kaya, Ali waphiya na ise chete cha Ngare achihubiri Uislamu phapho. Kpwa maneno ga Sperling, "atu amrema kpwa ukali ('amfyola na achimnyamazisha kpwa kululu') ela taionekana kukala dzambo riro ramzuwiya". Waenderera kuhubiri, achiandza kufundza ana a Adigo ariosilimu, achimanyikana dza Mwalimu Ali. Atu piya kala anakpwedza kpwakpwe kuphozwa, naye kala anazunguluka achiaphoza.
Kpwenye miaka ya 1890 ise na Hamisi Mwapodzo adzenga misikiti ya kpwandza ya Pungu, nayo ni Msikiti wa Tuliani wa Pungu na Msikiti wa Chingbwede. Mwalimu Ali achikala Imamu wa kpwandza wa Msikiti wa Pungu. Mwanafundziwe Saidi bin Hamisi Mwapodzo badaye wadzenga msikiti wa kpwandza wa Matuga. Sperling anaandika kukala Saidi, tafwauti na "mwalimuwe Mwalimu Ali", kayazilaumu mila za Adigo, ela wadziunga na ngoma za Chidigo ili akubalike.
Mwalimu Ali piya kala ni mchuuzi. Orodha ya achuuzi a Pungu ya mwaka 1913 ina dzina ra "Ali bin Mohamed anayeguza kaniki na nguwo za Chimarekani", chahi ni iye, na mdzukuluwe wagomba kukala kala anahenda biashara ya mpira. Mwaka 1914–15 iye na ise kala ni kahi za vilongozi a Chidigo ariovoya hati za tsi.
Kesi ya Urisi
Dzambo kulu kuriko gosi arirohenda rakpwedza kpwenye miaka ya 1920. Nkugombwa kukala Muhammad Mwaganyuma wafwa kama mwaka 1922. Kpwa mila za Adigo, mali kala zinarisiwa kpwa uphande wa mayo, na nduguye, ambaye naye kala anaihwa Ali Ganyuma, achidai urisiwe. Mwalimu Ali warema. Dza mdzukuluwe arivyosimulia, wamuambira ise mdide: "Uwe una anao a chilume, na Mwaganyuma kala ana mwanawe, ambaye ni mimi. Kuweza kuhala mali za baba yangu."
Ngambi ya azehe na koti ya Kwale zamuamulira ndugu wa ise kpwa kulunga mila za Adigo. Mwalimu Ali, phamwenga na mwanawe Shaykh Mwinyi, ariyekala akasoma chidide shariya ya Chiislamu, waihala kesi iyo achiiphirika Koti Kulu ya Kenya, nayo ichimuamulira iye. Chisha ise mdide achikata rufaa kpwenye Koti ya Rufaa ya Afrika ya Mashariki, iriyokala inasagala Kampala. Mwezi wa Machi 1928 koti iyo yairema rufaa iyo kpwenye kesi ya Ali Ganyuma v. Ali Mohamed, ichiamula kukala "Shariya ya Chiislamu ndiyo inahumika, na mali zinarisiwa kpwa uphande wa baba".
Uamuzi uho waaganya Adigo. Mwaka uho uho Baraza ra Enyeji ra Wilaya, baraza ra azehe a wilaya iyo, ravoya serikali iriche mila za Adigo zihumike, ila mutu achifwa akaricha wasiya. Mwaka 1929 Afisa wa Wilaya waandika kukala atu kala anamendza "kudzenga pole-pole njira ya kurisi kpwa uphande wa baba, badala ya mila za kare kurichwa kpwa 'mkpwaruzo mwenga wa kalamu'". Sperling anaona kukala Mwalimu Ali "waenderera na rufaaye ya koti kpwa sababu ya imaniye ya dini".
Habarize Zirivyosala
Taiphahikana tarehe ya kuvyalwa wala ya kufwa kpwa Mwalimu Ali. Mambo manji ganagomanyikana ganaphahikana kula kpwa adzukulue, Uthman na Ngumi bin Shaykh Mwinyi, kpwa orodha za chikoloni zirizotawanyika, na kpwa ripoti ya koti ya kesiye. Mwanawe Shaykh Mwinyi badaye wafundza Msambweni, achifwa Lungalunga mwaka 1947.
Urisiwe
Mwalimu Ali kala ni mmwenga wa Adigo a kpwandza kusoma kure na kaya na kuuya kufundza atue. Wavumirira kufyolwa ili ahende hivyo, achilongoza kundi ra kpwandza ra Aislamu a Pungu, na achifundza ana a ariosilimu. Kpwa kesiye ndefu waamula, mbere za makoti ga chikoloni, vira mali za Mdigo Mwislamu zivyolondwa kurisiwa; atu a jamii aenderera kulumbana kuhusu swali riro kpwa miaka minji badaye.