Shaaban Robert ndiye mwandishi wa Chiswahili ariyemanyikana zaidi wa karne ya 20. Atu nkumuiha "Bwana Chiswahili", baba wa fasihi ya Chiswahili, na mshairi mkpwulu wa Chiswahili. Wavyalwa Machui, vidzidzini kusini ya Tanga, na nineye, Mwanamwema binti Mwidau, kala ni Mdigo. Ise kala ni Myao. Shaaban mwenye kayadziiha Mdigo wala Myao. Kala ni mmwenga wa atu a kpwandza kudziiha Mswahili bahi.
Phahi kala si mwandishi wa Chidigo. Ela atu a uphande wa nineye kala ni Adigo, iye wakulira kahi yao, na wazikpwa kahi ya tsi ya Adigo. Ndiyo sababu adisiye ina phatu hipha.
Mwana wa Machui
Vyanzo vinji vinagomba wavyalwa tarehe 1 Januari 1909 iko Vibamba (Vibambani), seemu ya chidzidzi cha Machui. Utafiti wa A. Taib, uriochapishwa ni Chuo Kikuu cha Dar es Salaam mwaka 2009, unagomba wavyalwa mwaka 1902. Ise kala anaihwa Ufukwe, Selemani na Robert, na ariphokala mwana mdide Shaaban kala anamanyikana dza Shaaban bin Selemani. Dzina "Robert" rakula kpwa ise.
Taib waandika kukala tabiyaye na vipawavye vyakula kpwa mila za makabila mairi garigokutana kahi ya mbari mwenga: uphande wa ise ni Ayao a Ruvuma, na uphande wa nineye ni Adigo a Tanga. Insha ya mwanafundzi iriyochapishwa mtandaoni mwaka 2016 inaenjereza kukala nineye kala ni wa ukoo wa Mwalimu Chihere, kukala naye kala anadziiha Mswahili, na kukala Shaaban kala ni mwana wa nne kahi ya anae kumi na ane. Insha iyo iyo inagomba ise wafwa Septemba 1918, na mwana hiye achihumwa Dar es Salaam kuphiya kukala na tsaweye.
Shule na Kazi ya Serikali
Shaaban wasoma Dar es Salaam kula 1922 hadi 1926. Wamarigiza shule na cheti cha kumarigiza shule, achikala wa phiri kahi ya darasa ra anafundzi kumi na mmwenga. Bada ya hipho kayaenderera na masomo ga shule.
Wahenda kazi ya serikali ya chikoloni maishage gosi. Kala ni afisa wa forodha kahi ya vituo kadhaa kula 1926 hadi 1944, chisha wahenda kazi Idara ya Anyama Pori kula 1944 hadi 1946, Ofisi ya Wilaya ya Tanga kula 1946 hadi 1952, na Ofisi ya Upimaji kula 1952 hadi 1960. Piya kala ni mjumbe wa Baraza ra Mudzi wa Tanga. Wahenda kazi na kamati zirizokala zinarinda luga ya Chiswahili, dza Kamati ya Chiswahili ya Afrika ya Mashariki na Ofisi ya Maandiko ga Afrika ya Mashariki. Serikali ya Aingereza yampha nishani ya MBE (Member of the Order of the British Empire).
Mwandishi
Shaaban waandika kpwa Chiswahili bahi: mashairi, riwaya, insha, na habari za maishage. Asomaji anji nkuandza na Kusadikika (1951), adisi ya tsi isiyokala kpweli. Inaandza hivi:
"Kusadikika ni tsi ambayo inaweza kufikirika kpwa mawazo bahi."
Vitabuvye vyanjina ni riwaya za Kufikirika na Adili na Nduguze (1952), chitabu cha mashairi Pambo la Lugha, habari za maisha ga mwimbadzi Siti binti Saad, na Utubora Mkulima. Chitabu cha habari za maishage, Maisha Yangu na Baada ya Miaka Hamsini, chaphaha Tuzo ya Kumbukumbu ya Margaret Wrong ya fasihi ya Chiafrika. Utenzi wa Vita vya Uhuru, shairi ra beti chiasi cha 3,000 kuhusu Viha vya Phiri vya Dunia, rachapishwa bada ya chifoche. Maandikoge gaterya Chiswahili kukubalika kukala luga ya taifa Tanzania na Kenya.
Phatu pha Shaaban Robert Kahi ya Historiya ya Adigo
Kpwa Adigo, uhusiano muhimu zaidi wa achina ni wa uphande wa mayo. Mdigo ni wa fuko, ukoo wa uphande wa mayo. Kulengana na mila iyo, mwana wa mchetu Mdigo ni wa fuko ra nineye, hata ichikala ise ni wa atu anjina.
Shaaban piya wakulira vidzidzini mwa Adigo kusini ya Tanga, na maisha ga Machui gaika alama kahi ya maandikoge. Utafiti uriochapishwa mwaka 2021 kpwenye jarida ra Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Mulika, unagomba kukala mbariye ya Machui kala inamanya mambo ga uganga na mlamulo. Unamtaja mlume wa kpwandza wa nineye, Kibwana Jafari, na mvyerewe wa uphande wa nineye, Jafari Kibwana, kukala atu anaotambukirwa kpwa kudzigaluza umbo. Utafiti uho unagomba kukala dunia iyo ndiyo chanzo cha pepho na kudzigaluza umbo kahi ya Adili na Nduguze na Kufikirika.
Ushahidi wa kukala nineye kala ni Mdigo ni lazima ugombwe kpwa wazi. Unategemea sana chanzo chimwenga cha chitaaluma: utafiti wa Taib wa mwaka 2009, dza urivyonukuliwa kahi ya makala ya Mulika ya mwaka 2021. Wikipedia inagomba dzambo hiro hiro bila kutaja chanzo. Tahudzangbwephaha chochosi chinachopinga dzambo hiri.
Chifoche na Kutambukirwa Kpwakpwe
Shaaban Robert wafwa Juni 1962. Vyanzo vinji vinataja tarehe 22 Juni. Vyanjina vinagomba wafwa tarehe 20 Juni na achizikpwa tarehe 22 Juni; piya tavilingana kuhusu ichikala wafwa Tanga au Dar es Salaam. Vyosi vinalingana kukala wazikpwa Machui, kahi ya mbira za mbari iko Vibambani.
Shule na barabara zina dzinare, dza Shule ya Sekondari ya Shaaban Robert iko Dar es Salaam, iriyoandzishwa phephi na mwaka 1963, na shule ya msingi. Kuna ukumbi wenye dzinare kahi ya Maktaba ya Mkoa wa Tanga, na Tamasha ra Shaaban Robert. Iko Machui kuna nyumba ndide ya kumbukumbu, na nyumba ya maktaba ambayo taidzangbwemarigizwa kpwa zaidi ya miaka kumi. Insha ya Chiswahili ya mwaka 2025 inagomba kukala mbiraye i kahi ya vitsaka, na taina alama za kutosha. Mwaka 2026 achinae na asomi a Chiswahili agomba kukala phatu hipho taphalingana na kazi ariyoihendera taifa. Kpwa Adigo a Tanga, mwandishi mkpwulu wa Chiswahili akalala kahi yao, kahi ya tsi ya nineye.