Shaykh Mwinyikombo bin Makame, anayetambukirwa iko Diani dza Sheikh Mwinyi Kombo, kala si Mdigo. Kala ni msomi Mswahili kula Mombasa. Nineye kala ni Mkilindini na ise kala ni wa Pemba. Ela ana phatu kahi za historia ya Adigo. Mwisho wa miaka ya 1920 waashawishi azehe a Diani akubali kukala gofu ririrokala kanda ya ufuwo wao, ririrofunikpwa ni vitsaka na ambapho atu kala anaphiya kulavya sadaka kpwa mizimu, kala ni msikiti. Chisha wauvugula tsona kpwa kuvoya. Kula wakati uho Msikiti wa Kongo ukakala msikiti wa Ijumaa wa Diani. Sherehe za maulidi ariyozilongoza phapho zaenea kahi za tsi ya Adigo mwandzo wa miaka ya 1930.
Kala ni Ani
Mambo hunagomanya kuhusu Mwinyikombo ganakula hasa kpwa mahojiano ambago mwanahistoria David Sperling wagarekodi iko Diani, Mtongwe na Chitsanga mwaka 1987, na atu ambao kala achere anamtambukira. Dzinare kamili kala ni Mwinyikombo bin Makame. Mutu mmwenga ariyehojiwa wagomba kukala nineye kala ni Mkilindini na ise kala ni mutu wa Pemba "ariyekala na uhusiano wa phephi na Atangana". Akilindini na Atangana ni makabila mairi kahi za Makabila Mahahu (Miji Mitatu) ga Aswahili a Mombasa. Phahi mbariye kala ni ya dunia ya Chiswahili ya Mombasa na Pemba, ambayo kpwa karne nyinji kala ikahenda biashara na kulolana na Adigo.
Wakati wa kufufulwa kpwa Kongo, kala ni imamu wa Msikiti wa Khonzi iko Mombasa, anamanyikana sana kpwa maulidi ariyokala anagahenda phapho. Maulidi ni sherehe ya kuvyalwa kpwa Mtume Muhammad, ambayo nkusomwa mashairi ga kumtogola. Phamwenga na Sayyid Amin wa Takaungu na Muhammad Mbwana, waunda kundi ambaro Sperling anariiha "atu ahahu ariokala anatetea maulidi", ambao kala anahudhuria sherehe za maulidi pwani yosi ya Kenya.
Msikiti wa Weruni
Msikiti wa Kongo unaphahikana mwisho wa kazikazini wa ufuwo wa Diani, kanda ya kusini ya Muho wa Mwachema (unaoihwa piya Muho wa Tiwi au Muho wa Kongo), phatu phanaphoihwa Kongo. Umriwe taumanyikana, wala arioudzenga taamanyikana. Ni nyumba ya mawe ga sanoo, yenye dari ya matao na makuba, photsi ya miuyu mikulu. Anaakiolojia akaphaha vidzaya vya nyungu vya karne ya 14 phephi na Tiwi, na vidzaya vya midzi yanjina ya kare iriyobanangika iriyo phephi vinaonyesa kukala midzi iyo yaandza karne ya 15 au ya 16. Mwanaakiolojia James Kirkman waona kukala misikiti ya seemu hino ya pwani inaweza kukala ni ya karibuni dza karne ya 18. Adisi zinazomanyikana ni atu anji mara nyinji nkugomba kukala msikiti uhu wadzengbwa karne ya 13 au ya 14, ela takuna utsimbadzi uriothibitisha dzambo hiri. Pendekezo mwenga, ririrogombwa kpwa tahadhari ni Sperling, ni kukala atu ariodzenga misikiti ya kare ya Tiwi, Diani, Kongo na Ukunda kala ni Aswahili a Kilindini. Akilindini kala anaishi bara kusini mwa Mombasa kabla ya kuphiya kuishi chisiwani bada ya mwaka 1593.
Kufikira mwandzo wa karne ya 20 nyumba hiyo kala taina mutu na ikafunikpwa ni vitsaka, ela atu kala anaimanya. Mwaka 1914 Afisa wa Wilaya waeleza msikiti uriobanangika iko Diani "uchere mzima kpwa namna ya ajabu, na dariye icherepho", ela "ukafunikpwa sana ni vitsaka". Serikali yavoya Tume ya Wakfu iriphe gharama za kuutengeza, na Tume ichikahala. Achuuzi nao kala anaumanya. Mchuuzi Mwarabu yeihwa Idi kala anaika madauge ufuwoni phephi na Msikiti wa Kongo ili kubadilishana nguwo na pemba kpwa tumbaku. Kpwa Adigo a Diani, nyumba hiyo iriyofunikpwa ni vitsaka kala ikakala phatu pha mizimu, roho za akare, na kala analavya sadaka phapho.
Kufufulwa
Mwisho wa miaka ya 1920 Mwinyikombo waamua kubadilisha hali hino. Dza mlume mmwenga wa Diani arivyomuambira Sperling:
"Mwinyikombo waiha azehe a Diani phamwenga na achiaambira, 'Kongo ni msikiti, si mzimu. Atu anaophiya iko kutsindza kuku na vitu dza hivyo anaunajisi, na hiri ni kosa.' Mwinyikombo waashawishi akubali kuufufula msikiti."
Mbiru yapigbwa, na atu a chidzidzi, Aislamu na atu ambao si Aislamu, achituluka kuhenda kazi ya phamwenga ya kutema vitsaka. Nkugombwa kukala Afisa wa Wilaya waimirira kutengezwa kpwa njira ya kuphiya msikitini. Ushahidi wa mromo unamtaja Afisa wa Wilaya hiye kukala ni S. V. Cooke, dzambo rinaroika kazi hiyo ya kutema kahi ya Machi na Julai 1927. Mwaka uho uho, nkugombwa kukala serikali ya chikoloni yatangaza msikiti kpwenye gazeti ra serikali kukala mnara wa kumbukumbu.
Msikiti taukahumirwa kpwa kuvoya hadi mwaka 1932, Mwinyikombo ariphohenda maulidi kpwa kuuvugula rasmi. Aislamu a Chidigo akpwedza kula chila phatu pha Wilaya ya Digo, na Aislamu anjina akpwedza kula seemu zanjina za pwani; hata Sayyid Amin wakpwedza kula Takaungu. Atu anatambukira kukala, kahi za mawaidhage, waambira atu ariokusanyika atambukire maulidi mara tahu chila mwaka: "kula sambi msikiti uhu ni Makka yenu." Kula hipho Kongo uchikala msikiti wa Ijumaa wa Diani. Atu a Tiwi kala anavoya kpwa kuphisana: Ijumaa mwenga Kongo, na Ijumaa inayolunga kpwao kaya.
Mwalimu na Mhubiri wa Maulidi
Bada ya maulidi ga kpwandza, Mwinyikombo waandza kufundza elimu ya dini ('ilm) iko Kongo chila Alamisi bada ya mavoyo ga dziloni, kundi ra anafundzi sabaa au nane kula Diani na Tiwi. Waenderera na madarasa gago hadi ariphofwa.
Piya wahala maulidi achiphiya nago vidzidzini. Kahi ya 1932 na 1935 sherehe za maulidi za hadhara zaenea Mtongwe, Likoni, Vyemani, Pungu, Ng'ombeni, Matuga, Ukunda, Msambweni, Chikoneni na Lungalunga, mara nyinji phamwenga na kusomwa kpwa Simt ad-Durar. Mwinyikombo kala anazihudhuria, anahubiri misingi ya imani, chisha anazunguluka achiuza atu ichikala ni Aislamu na ichikala akalolana. Ichikala kala taadzangbwelolana kpwa ndoa ya Chiislamu, kala anaaloza phapho phapho. "Kala kaasilimisha atu," mutu mmwenga ariyehojiwa watambukira; "kala anaatuluza kahi za uzuzu wao na kuareha phephi na dini yao." Sperling wamalizira kukala kukala kpwa asomi mashuhuri a pwani dza Mwinyikombo na Sayyid Amin "kuupha Uislamu wa Adigo hishima nyiphya". Mmwenga wa atu ambao Sperling waahoji wagomba kpwa maneno machache: "Maulidi gahurehera raha ya dini."
Shaykh Mwinyikombo wafwa tarehe 5 Safar 1353 AH, ambayo ni 20 Mei 1934. Atu anatambukira kukala Jumamosi kabla ya hipho kala akagomba: "Ndzau anaphiya vyakpwe, kundamuona tsona." Jumapili wagbwirwa ni homa achifwa.
Mapokeo ga Ndoso
Rero adisi inayosemurirwa msikitini ni tafwauti. Muimirizi wa msikiti na naibu imamu, Sheikh Hamisi Suleiman, akaambira aandishi a habari kukala Mwinyi Kombo walagizwa ndosoni kuhendza msikiti kanda-kanda ya pwani ya Diani, na achiphaha nyumba ya kare iko Kongo, "iriyokala ikakala makalo ga nundu". Adisi zinazomanyikana ni atu anji mara nyinji nkuenjereza kukala dzambo hiri rahendeka chiasi cha miaka magana mahahu iriyotsupa. Iga ni mapokeo ganagoenderera kusemurirwa ni jamii ya msikiti. Tagaphahikana kahi za ushahidi ambao Sperling waurekodi mwaka 1987 kula kpwa atu ariommanya Mwinyikombo. Ripoti ya chikoloni ya 1914 piya inaonyesa kukala nyumba hiyo kala inamanyikana kare sana kabla ya kufufulwa. "Miaka magana mahahu" hiyo inawezekana inakula kpwa umri wa nyumba kuunganishwa na adisi ya msikiti kufufulwa.
Msikiti Rero
Msikiti wa Kongo ni kahi za misikiti ya kare iriyosala na hali nono zaidi kahi za pwani ya kusini ya Kenya. Dariye ya matao na makuba kpwa seemu kulu ichere nzima. Matao ganagofunika ukumbi wa kuvoya ganaima dzulu ya nguzo tahu za kahi-kahi, na mihrabu, chishubaka chinacholengana na Makka, ni tao risiro na mapambo rinarovugulika kpwenye pango ridide risiro na nakshi. Uphande wa kazikazini kuna mbira za kare zisizopungua tsano, tahu kahi zao ni kulu na karibu za mraba, na mbira mwenga ina uso wenye vibao photsi ya mstari wa vishubaka vidide. Mapokeo ga atu a phapho ganagomba kukala dzina Kongo rinakula kpwa maandiko ganagosomeka "Swaddiq Kongo" (au Siddiq Kongo) kpwenye mbira mwenga, ela Kongo piya ni dzina ra seemu hiyo. Msikiti ukatengezwa tsona kpwa simiti na rangi, na ukaenjerezwa uphande wa mashariki. Uchere ni phatu pha kuvoya phanaphohumirwa, na wakati wa Idi umati wa atu nkuodzala hadi ufuwoni.
Serikali ya chikoloni yaorodhesha "Ruins at Diani" (Magofu ga Diani) dza mnara wa kumbukumbu unaorindwa mwaka 1929 (Matangazo ga Gazeti 170 na 457), kulengana na Sheria ya Kurinda Minara ya Kare ya 1927. Mwaka 1983 Tangazo ra Gazeti Na. 440 ratangaza Msikiti wa Kongo kukala mnara wa kumbukumbu.
Phatu pha Mwinyi Kombo Kahi za Historia ya Adigo
Sheikh Mwinyi Kombo kala ni msomi Mswahili kula Mombasa, si Mdigo. Adisiye ichere ni seemu ya historia ya Adigo, kpwa sababu ariohenda kazi ya kuufufula msikiti kala ni Adigo. Azehe a Diani akubali hojaye na achiricha phatu pha kuasira. Atu a chidzidzi atema vitsaka. Aislamu a Chidigo aodzaza msikiti kahi za maulidi ga 1932, achihala maulidi achiphiya nago vidzidzi vyao, na achitambukira iga gosi vinono hadi achiweza kumsemurira mwanahistoria miaka hamsini badaye. Kufufulwa kpwa Kongo kunaonyesa wakati ambapho Uislamu wa Diani, uriokala ukakula pore-pore kpwa njira ya achuuzi, asena na misikiti michache ya vidzidzi, waphaha phatu pha kukusanyikira phamwenga, na shereheye ya hadhara.